Tussen de rechthoekige bouwblokken van Kanaleneiland staat een opvallend rond gebouwtje met veel glas. Het lijkt wel alsof er een vliegende schotel is geland naast het winkelcentrum. Het is de Openbare Leeszaal Kanaleneiland, oftewel de wijkbibliotheek uit 1966. Architect Jan van Grunsven wilde zoveel mogelijk contrast met de omliggende bebouwing. Een kleurrijke wandschildering — helaas verdwenen — droeg daaraan bij. Toen de bibliotheek in 1992 verhuisde werd het gebouw een Turkse moskee.
Bernadottelaan 3: van kleurrijke leeszaal tot lichte moskee
Groei
Net als de stad Utrecht zelf groeide de openbare bibliotheek onstuimig tijdens de Wederopbouwperiode. Drie grote nieuwe wijken — Hoograven, Kanaleneiland en Overvecht — moesten plaats bieden aan 90.000 inwoners. De bouw van Kanaleneiland begon in 1955 volgens de principes van de functionele stad: ruim opgezet met veel prefab hoogbouw.
[caption id=”attachment_402866” align=”alignnone” width=”1024”]
In 1948 had de Utrechtse Openbare Leeszaal en Bibliotheek nog zo’n 3.000 leden die 150.000 boeken leenden, in 1966 waren het er al 16.000 met bijna 700.000 uitleningen. De groei stond onder leiding van directrice mevr. E.J. Zwager. Tussen 1958 en 1965 liet ze nieuwe filialen openen aan de Vleutenseweg, in Oog in Al, Hoograven, Tuinwijk en Overvecht. In 1966 deed zij een stap terug om gezondheidsredenen: van overkoepelend directrice werd ze hoofd van het nieuwe filiaal Kanaleneiland, haar paradepaardje.
Tekst loopt door onder de foto’s
[caption id=”attachment_402867” align=”alignnone” width=”1024”]
Architect
Wie het gebouwtje aan de Bernadottelaan ziet moet, ondanks de ronde vorm, onwillekeurig aan Gerrit Rietveld denken: grote vlakken, veel ramen met smalle kozijnen, doorstekende muren en — op oude kleurenfoto’s — felle kleuren. Hoewel Rietveld er niet bij betrokken was, is er wel een link. J.B. van Grunsven (1926-2002) was in de jaren 50 de hoofdontwerper van Rietvelds architectenbureau. Hij assisteerde Rietveld onder meer bij woonhuisontwerpen voor de wijk Hoograven.
Rond 1960 ging Van Grunsven als zelfstandig architect aan de slag. Zo ontwierp hij de dansschool (nu sportschool) aan de Breedstraat en de Openbare Leeszaal Tuinwijk aan de Ingenhouszstraat. Die wijkbibliotheek uit 1963 had nog van Rietveld kunnen zijn, met z’n rechte hoeken en grote vlakken. Een paar jaar later gooide Van Grunsven het in Kanaleneiland over een andere, ronde boeg. Een boekenmolen, zo noemde hij het zelf.
[caption id=”attachment_402868” align=”alignnone” width=”1024”]
Binnen hadden de twee ronde verdiepingen straalsgewijs geplaatste tussenmuren, die echter niet doorliepen maar het midden openlieten als hal met uitleenbalie — beneden voor volwassenen, boven voor kinderen. Tegen de tussenwanden stonden kasten met in totaal 7.700 boeken. De halfopen segmenten die door de wanden ontstonden dienden o.a. als kleuterhoek, tijdschriftenhoek en — conform de tijdgeest — een teenager-hoek met zitjes. De tweede verdieping had — en heeft — zes ronde daklichten.
Wandschildering
De kleurige, abstracte gevelschildering was van grafisch ontwerper en kunstenaar Jan Bons, later bekend van het IDFA- en VPRO-logo. In 1952 al maakte Bons een 76 meter lange muurschildering voor een grote Nederland-expositie in Mexico op het paviljoen van Gerrit Rietveld. De schildering op Kanaleneiland uit 1966 leek hier wel wat op, met z’n afwisseling van kleurvlakken en letters. In Mexico vormden de letters echter woorden, terwijl Bons aan de Bernadottelaan schijnbaar willekeurige losse letters koos.
[caption id=”attachment_402869” align=”alignnone” width=”1024”]
Het zat Jan Bons niet mee bij het ontwerp van de schildering; zijn beschilderde maquette werd gestolen zodat hij deels opnieuw moest beginnen. Het resultaat mocht er echter zijn; architectuur en kunst vormden een prachtig, bijna onlosmakelijk geheel. De diagonale lijn van het trappenhuis liep door in het kunstwerk en een donkerblauw kleurvak benadrukte de verdiept liggende entree. Omdat de beschildering over de borstwering rondom het hele gebouw liep was hij van alle kanten zichtbaar.
In 1986 — nog ten tijde van de bibliotheek — is de muurschildering verdwenen; het gebouw werd geheel crème geschilderd. Vond men het kunstwerk niet mooi meer of was het onderhoud te duur? De gerenommeerde ontwerper leek vergeten; toen het pand in 1988 als gemeentelijk monument werd voorgedragen memoreerde men wel de verdwenen muurschildering maar niet de kunstenaar. Dat het gebouw al binnen 25 jaar een monumentenstatus kreeg was bijzonder, maar kwam helaas te laat voor de muurschildering.
[caption id=”attachment_402870” align=”alignnone” width=”1024”]
Eyüp Sultan Moskee
Rond 1990 werd de bibliotheek te klein en verrees een nieuwe bieb aan de Trumanlaan. De bevolkingssamenstelling van Kanaleneiland was inmiddels veranderd. In 1992 werd de oude leeszaal gekocht door de Islamitische Stichting Nederland, die Turkse moskeeën door het hele land beheert. Bij de verbouwing tot moskee werden de tussenmuren op de eerste verdieping, waartegen vroeger boeken stonden, doorbroken tot een soort portalen, zodat ze wel herkenbaar bleven. Zo ontstond een grote ronde gebedsruimte met heel veel daglicht.
[caption id=”attachment_402871” align=”alignnone” width=”1024”]
Beneden werden de tussenmuren in het midden met systeemwanden dichtgemaakt tot aparte ruimtes, zoals leslokalen en een kantine. De ramen op beide verdiepingen waren eerst van lamellen voorzien tegen inkijk, maar tegenwoordig van folie. Dat geeft een strakker beeld en binnen blijft het licht, al is de transparantie van buitenaf beperkt. Als moskee heeft het gebouw weer een buurtfunctie, zij het natuurlijk voor een specifieke groep. Men houdt jaarlijks een open dag voor de buurt en staat open voor bezoek op aanvraag.
[caption id=”attachment_402872” align=”alignnone” width=”1024”]
Momenteel kampt de Eyüp Sultan Moskee met ruimtegebrek. Het vrijdaggebed is vaak erg vol en ook de lessen, kinderclubs en jongerenactiviteiten zijn krap bemeten, evenals de sanitaire ruimte. Het bestuur verwacht geen ontlasting door de nieuwe Ulu Moskee op het Westplein; men is gewend ’om de hoek’ te bidden — ook wel logisch bij vijf maal daags. Het moskeebestuur is op zoek naar een oplossing, waarbij men in ieder geval de architectuur in z’n waarde wil laten.
Tekst loopt door onder de foto
[caption id=”attachment_402873” align=”alignnone” width=”1024”]
Kleur teruggeven
De bijzondere ronde vorm is goed bewaard en beschermd als monument, maar zonder de verdwenen wandschildering is het gebouw eigenlijk niet compleet. Het speelse en kleurrijke is er af, elementen die Kanaleneiland wel kan gebruiken. Het lijkt mij daarom geweldig als de beschildering van Jan Bons wordt teruggebracht. Reconstructie moet mogelijk zijn aan de hand van verfresten, archiefstukken of foto’s.
De mensen van de moskee voelen eventueel wel wat voor een kleurrijker aankleding, maar alleen met aan de moskee gerelateerde motieven zoals bijvoorbeeld Arabische of Turkse letters in rood en groen. Toch heeft de kleurenfoto uit de jaren 60, waarvan ik een afdruk had meegenomen, een plaatsje gekregen in de moskee zodat gebruikers kunnen zien hoe kleurrijk hun gebouw vroeger was. Hopelijk dient dit als inspiratie bij een toekomstige opknapbeurt.
Utrecht staat vol met vergeten gebouwen: markante panden uit een ver of recent verleden waar iedereen zomaar aan voorbij loopt. Rondleider, publicist en monumentenfreak Arjan den Boer vestigt elke maand in tekst en beeld de aandacht op zo’n gebouw. Het liefst kijkt hij er ook binnen.
