Op pad met Oud-Utrecht: Stadskastelen van Utrecht

Wie weet dat er binnen de Utrechtse stadsmuren meer dan twintig stadskastelen hebben gestaan? Het waren steenrijke edellieden, patriciërs of dienstmannen - eenvoudige mensen die een hoge post hadden verkregen van hun heer-, die deze grote stenen huizen bezaten. Deze mensen werkten voor de bisschop. Als beloning voor hun goede diensten kregen ze flinke stukken grond, waarop ze imposante kastelen lieten bouwen. Ze verrezen tussen 1175 en 1500 toen Utrecht de grootste en belangrijkste stad was in Nederland. De baksteen was net herontdekt -ongeveer in 1200 - en dat bood de mogelijkheid om grote kastelen neer te zetten.

Decoratief en deftig

Wat maakt een stadskasteel een stadskasteel? Het waren grote diepe huizen, met dikwijls een zijhuis, waarin werd gewoond. Sommige stadskastelen zagen eruit als echte kastelen, maar een verdedigende functie hadden ze niet. De huizen stond binnen de vestingwerken in de stad en het was daarom niet nodig dat zij een belegering konden doorstaan. Ze moesten vooral decoratief zijn, deftigheid uitstralen en tonen dat de eigenaar belangrijk was.

Laten we beginnen op Oudegracht 99. Wellicht staat hier het meest bekende stadskasteel: Oudaen, uit iets na 1276. Het huis heeft nog een Middeleeuws voorkomen. In 1395 kwam het in bezit van de familie Oudaen, vernoemd naar de Ridderhofstad Oudaen te Breukelen. Nu huist er een stadscafé met een eigen brouwerij.

Tekst loopt door onder foto.

Foto genomen vanuit de Neudeflat met op de voorgrond stadskasteel Drakenburg en op de achtergrond in het midden stadskasteel Oudaen. Fotodienst GAU (1978). - Het Utrechts Archief

Als we met de rug naar Oudaen toe staan, gaan we rechtsaf. Het huis met de witte gevel en bogen is Fresenburch (Oudegracht 113) dat de familie De Vries (Frese) in de 12e eeuw liet bouwen. Het is het enige stadskasteel dat ooit is beschoten, en wel bij de belegering van Vredenburg in 1577. Tot in de jaren tachtig zat hier een landbouwbank.

Voorbij de Drieharingsteeg en het hoekpand staat groot op de gevel: Groot Blankenburg, op nummer 121. Ook dit huis stak ooit hoog boven de andere panden uit. Rond 1250 stond het op een enorm stuk land, dat tot Vredenburg reikte. Het huis had kantelen en weergangen, zoals bij een echt kasteel. In ongeveer 1350 is de bovenste verdieping eraf gehaald, maar nog steeds is het een van de hogere panden aan de Oudegracht. In 1842 werden hier chocoladerepen gemaakt. De panden links en rechts hoorden oorspronkelijk ook bij het stadskasteelcomplex.

Tekst loopt door onder foto.

Afbeelding van de voorgevel van stadskasteel Groot Blankenburg, uit de tijd dat chocoladefabriek J. W. van Haagen er in was gevestigd. Anonieme maker (1860). - Het Utrechts Archief

Vermoord, gevlucht, gelogeerd

Huis Proeysenburch op nummer 127 ziet er niet deftig uit, maar is wel een stadskasteel. Het is gebouwd in de 14e eeuw door de Beierse familie Proys. In 1425 woonde hier burgemeester Beernt Proys. Hij was verwikkeld in een strijd over de opvolging van de bisschop en werd door zijn politieke tegenstanders, leden van het vleeshouwersgilde, in zijn bed vermoord. Nummer 151 is ook een stadskasteel en komt uit de 13e eeuw: huis Groenewoude. Er is weinig van over dus we gaan snel op zoek naar andere stadskastelen.

We slaan rechtsaf de Hekelsteeg in, steken de Steenweg over en gaan de 2e Buurkerksteeg in. Loop rechtsaf de 3e Buurkerksteeg in, ga aan het einde linksaf de Donkerstraat in. We zien het grijze Huis Zoudenbalch. Het gebouw zou geen stadskasteel zijn, maar heeft wel  die uitstraling, compleet met kantelen. De rode luiken steken mooi af tegen de grijze gevel. De familie Zoudenbalch, die Oudaen tot 1395 in bezit had als stamhuis, was tevens eigenaar van dit gebouw.

Tekst loopt door onder foto.

Gezicht op de voor- en zijgevel van stadskasteel Het Keijserswapen (Boterstraat 20), in de steigers omdat het wordt gerestaureerd. Fotodienst GAU (1979). - Het Utrechts Archief

Als we de Zadelstraat oversteken, komen we in de Kuipersteeg en aan het einde ervan in de Boterstraat. Links op de hoek, aan de rechterkant, staat stadskasteel Het Keijserswapen of het Lombardenhuis in de Boterstraat op nummer 20. Het 13e-eeuwse gebouw zou onderdak hebben geboden aan mensen uit Lombardije. Een land waaruit veel mensen vluchtten door de vele oorlogen in die tijd. Lombarden waren vaak rijke geldschieters. Het huis is naast baksteen opgetrokken uit tufsteen, zoals de hoek laat zien.

Wijn en bier

Loop terug naar de Stadhuisbrug. Ooit lagen hier twee bruggen die in 1547 werden samengevoegd. Aan Stadhuisbrug 1 staat op de hoek stadskasteel Lichtenberg uit de 13e eeuw. De familie Lichtenberg was rond 1325 in een felle strijd verwikkeld over wie bisschop moest zijn van Utrecht. Ze waren tegenstanders van familie De Vries die in stadskasteel Fresenburg woonde. Karel V besloot dat het Utrechtse stadsbestuur hier moest vergaderen, wat vanaf 1547 gebeurde. In 1548 werd het stadsarchief hier ondergebracht en in 1549 de stadswijnkelder voor de bestuurders.

We lopen langs de Winkel van Sinkel, het gebouw met de vier kariatiden. Het huis ernaast, Oudegracht 156, heet Blijdenstein en werd in 1366 voor het eerst vermeld als stadskasteel. De dochter van Trijn van Leemput kocht het in 1587 en hield er herberg De Toelast, wat groot wijnvat betekent. In 1697 logeerde tsaar Peter de Grote hier een paar dagen. Vele Utrechters kennen het gebouw als bioscoop Camera, die in 2015 sloot.

Tekst loopt door onder foto.

Afbeelding van de voorgevel van stadskasteel Drakenburg, Oudegracht 114, de spiegelfabriek van C. G. van der Maas (1867-1868). Tekenaar/graveur J. Bos. - Het Utrechts Archief

De Oudegracht maakt een bocht, een oude riviermeander. Voorbij de Jansbrug staat op de hoek met de Drakenburgstraat stadskasteel Drakenburg (Oudegracht 114), gebouwd tussen 1175 en 1200 door de ridders van Drakenburg, die ook eigenaar waren van Drakensteyn. In de 19e eeuw was hier een spiegelfabriek gevestigd en tot 1899 een scheepsmotorenfabriek.

Loop een klein stukje terug, de brug over naar Oudaen, waar u bij kunt komen van deze wandeling in het stadscafé. 

Tekst: Ester Smit
Foto’s: Beeldbank Het Utrechts Archief