Beeldvorming en stereotypering van mensen die dak- of thuisloos zijn: ‘Ik ben ook veel meer dan alleen het label dakloze’ Beeldvorming en stereotypering van mensen die dak- of thuisloos zijn: ‘Ik ben ook veel meer dan alleen het label dakloze’

Beeldvorming en stereotypering van mensen die dak- of thuisloos zijn: ‘Ik ben ook veel meer dan alleen het label dakloze’

Beeldvorming en stereotypering van mensen die dak- of thuisloos zijn: ‘Ik ben ook veel meer dan alleen het label dakloze’
Eduard. Foto Robert Oosterbroek
Eduard is 37 jaar, heeft een auto, een smartphone, ziet er alledaags uit en hij is net wekenlang dakloos geweest. Op de dag dat DUIC hem sprak, kreeg hij de sleutel van zijn nieuwe studio in Leidsche Rijn. “Nu alleen nog even meubels regelen.” Eduard zou je op straat niet zo snel herkennen als dak- of thuisloze. De ‘zwerver’ met een blikje bier is overigens nog niet helemaal uit het straatbeeld verdwenen, maar niet alle dak- of thuislozen zien er zo uit. En niet alle ‘zwervers’ met een blikje bier zijn dak- of thuisloos. Beeldvorming en stereotypering van mensen die dak- of thuisloos zijn, is het thema van een uitgebreide bijlage die recent in de DUIC Krant was te vinden. Wij gingen in gesprek met twee Utrechters die zelf dakloos zijn geweest; hoe kijken zij naar de labels die op hen worden geplakt?

Eduard is 37 jaar, heeft een auto, een smartphone, ziet er alledaags uit en hij is net wekenlang dakloos geweest. Op de dag dat DUIC hem sprak, kreeg hij de sleutel van zijn nieuwe studio in Leidsche Rijn. “Nu alleen nog even meubels regelen.” Eduard zou je op straat niet zo snel herkennen als dak- of thuisloze. De ‘zwerver’ met een blikje bier is overigens nog niet helemaal uit het straatbeeld verdwenen, maar niet alle dak- of thuislozen zien er zo uit. En niet alle ‘zwervers’ met een blikje bier zijn dak- of thuisloos. Beeldvorming en stereotypering van mensen die dak- of thuisloos zijn, is het thema van een uitgebreide bijlage die recent in de DUIC Krant was te vinden. Wij gingen in gesprek met twee Utrechters die zelf dakloos zijn geweest; hoe kijken zij naar de labels die op hen worden geplakt?

Het precieze aantal mensen dat dak- of thuisloos is en zich begeeft in Utrecht is niet precies vast te stellen. De gemeente gaat uit van 1846 personen, in de eerste helft van 2021. Dit zijn allemaal mensen die geen eigen woonadres hebben, hun post laten bezorgen via een briefadres op het Stadskantoor, begeleiding krijgen via hulporganisaties in de stad of in de opvang slapen. In de stad is een hele infrastructuur aangelegd met opvanglocaties en plekken voor ondersteuning en begeleiding met als doel om mensen weer zo zelfstandig in de maatschappij te krijgen. Die infrastructuur piept en kraakt overigens regelmatig vanwege de aanhoudende druk op de opvang. Een van de redenen voor die druk is de woningcrisis, want mensen die nu in de noodopvang zitten hebben net zoveel last van het beperkte aanbod van woningen als de rest van Utrecht.

Dit verhaal gaat echter niet over de opvanglocaties en begeleiding die dak- en thuislozen krijgen, maar over het imago waar ze mee te dealen hebben. In het hart van deze krant is een bijlage te vinden over de manier waarop media en beleidsmakers berichten over dak- en thuisloosheid en wat deze stereotyperingen teweegbrengen. Wij spraken met Eduard en Simon. Beiden zijn voor langere tijd dakloos geweest en worden geholpen door De Tussenvoorziening.

Eduard werd een paar maanden geleden dakloos toen hij en zijn vriendin besloten om niet meer samen te wonen. Eduard vertrok, maar had geen sociaal netwerk waar hij op terug kon vallen en kwam dus in de opvang terecht. Simon verloor zijn baan tijdens de coronacrisis en daardoor ook zijn huis. Beiden vonden hulp in Utrecht en hebben – Eduard dus net een paar dagen – weer een woning. Opvallend is overigens dat beide heren al eerder in hun leven dakloos zijn geweest.

Stereotype
Laten we eerlijk zijn, af en toe zie je het stereotype beeld van een dak- of thuisloze nog wel in persoon voorbijkomen op straat. Simon werkt tegenwoordig zelf in de opvang Noiz in Utrecht en hij kent het stereotype beeld ook. “Natuurlijk zie ik dit voorbijkomen in de opvang, maar het is natuurlijk niet zo dat iedereen daaraan voldoet. Dat is ook op straat zo, bij sommigen straalt het er vanaf en bij anderen weer totaal niet.” Eduard vult aan: “De gedachten dat alleen verslaafden dakloos worden, is ook achterhaald. Het kan iedereen overkomen. Je hoeft maar je baan te verliezen of je relatie hoeft maar uit te gaan, je verliest zo je woning en je staat op straat.”

Lastige onderwerpen
Zowel Simon als Eduard bevestigen overigens dat stereotypering en beeldvorming lastige onderwerpen zijn, juist omdat ze ook af en toe wel kloppen. Volgens hen gaat het er veel meer om dat mensen zich er bewust van zijn dat stereotypering en beeldvorming bestaan en dat mensen niet meteen een waardeoordeel moeten hebben. Simon: “Toen ik dakloos was zat ik ook regelmatig een biertje te drinken op straat, dat valt mensen toch vaak op. Ik hoorde mensen dan over mij mompelen of ze keken op mij neer. Dat is natuurlijk niet prettig. Maar ook gingen mensen soms juist met mij in gesprek en dan legde ik uit hoe ik in deze situatie was beland, dan was er gelijk veel meer wederzijds respect.”

‘Ik schaamde mij heel erg naar mijn kinderen toe’

Eduard vult aan: “Ik zie eigenlijk twee groepen: financiële dak- en thuislozen en verslaafde dak- en thuislozen. De grootste groep die dak- en thuisloos is, is dat vanwege geldproblemen maar zit ook met dat andere imago opgescheept.” Laten we ook wel wezen; bijna niemand wil dak- of thuisloos zijn en schaamte speelt dan ook een grote rol bij het imago. Simon: “Ik schaamde mij heel erg naar mijn kinderen toe. Je ziet je familie dan ook stukken minder als je dak- of thuisloos bent. Het onderhouden van relaties is sowieso heel moeilijk. Ik had natuurlijk geen plek waar ik mensen kon ontvangen en geen geld om leuke dingen te doen. Ik was heel eenzaam. Het werd op een gegeven moment bij mij ook een valkuil. Ik werd dakloos, werd eenzaam en dan ligt alcoholgebruik bij mij voor de hand.”

Bij stereotypering en beeldvorming speelt ook veel meer dan alleen hoe omstanders kijken naar dak- en thuislozen. Zo heeft het ook te maken met foto’s in kranten, uitingen op sociale media en woordgebruik door beleidsmakers. Begin dit jaar kreeg de politie in Utrecht nog de nodige kritiek. Een agent had een bericht op Instagram geplaatst met een foto van de slaapplek van een dakloze man. Daarbij stond de tekst: “Aanvang dienst met het wakker maken van een dakloze man. Tevens natuurlijk zijn rommel laten opruimen.”

De foto en het tekstgebruik leidden tot verontwaardiging bij onder meer de bekende presentator Tim Hofman. “40.000 dak- en thuislozen en we lopen er met een boog omheen omdat we ze gedehumaniseerd hebben: naar neoliberale maatstaven zijn het onmensen, mislukkelingen. Eigen schuld. Vies, tuig, een last. Ze zijn een scheldwoord, een grap of een toffe post voor de politie.” De politie reageerde vervolgens dat het niet de bedoeling was geweest om ook maar iemand te beledigen.

‘Ik ben ook veel meer dan alleen het label dakloze’

Eduard vertelt verder: “Ik ben ook veel meer dan alleen het label dakloze. Ik ben gewoon een mens, en was dakloos. Dat label is lastig om bij je te dragen. Sowieso is het natuurlijk lastig om dak- of thuisloos te zijn, maar de schaamte maakt het niet makkelijker.” Woorden hebben kracht. Waar vroeger nog weleens ‘zwerver’ werd gebruikt, hanteren media nu vaker de neutralere term dak- en thuislozen.

De gemeente Utrecht laat ook weten dat ze alert is op haar eigen taalgebruik. Een woordvoerder vertelt: “Zo proberen wij ook niet te spreken van dak- en thuislozen, maar van mensen die dak- of thuisloos zijn of dak- en thuisloze mensen.” Er is echter iets wat Eduard ook nog aanstipt als het gaat over het opplakken van labels: “De hulpverlening doet dit ook in sterke mate. Het zijn niet alleen maar media en voorbijgangers. Hulpverleners hebben namelijk labels nodig om verschillende potjes geld te vinden om je te kunnen helpen. Hoe meer labels je krijgt, hoe meer geld en hulp er beschikbaar komt. Al die labels zorgen natuurlijk ook voor bepaalde beeldvorming.”

Zowel Eduard als Simon hebben allebei weer een woning en werken als vrijwilligers binnen de hulpverlening in Utrecht. Simon is een gefingeerde naam, hij wilde – vanwege beeldvorming en oordelen – liever niet met zijn echte naam in de krant. Eduard is ook veel bezig met teksten schrijven. Hij heeft recent een lied gemaakt. De eerste zinnen zijn hieronder te lezen.

Eenzaam in de stad
voelt je net een rat,
je hoofd gebogen
Heeft niemand
jou gemogen?
Wie kan je om hulp vragen
zonder te klagen
wie kan je storen?
Wie wil jouw horen?
Bij wie te uiten?
Waarom slaap je buiten ?
Waar kan je aankloppen?
Wie kan dit stoppen?

4 Reacties

Reageren
  1. [email protected] 🤔

    Er is nog genoeg te doen,zeker voor ouderen die dak of thuisloos zijn, want het zijn niet alleen jongeren in Utrecht.
    Het valt mij op dat als je als vrijwilliger aan de slag gaat, je blijkbaar sneller geholpen wordt door de tussenvoorziening aan een woning.

  2. Len

    Mensen plakken nou eenmaal snel en graag een label uit zelfvoldoening, en dat is weer een label van mij op zelfvoldane mensen. We zijn natuurlijk allemaal veel meer dan dat, maar dat maakt de wereld zo ingewikkeld.

  3. Yoshua

    Dat gebral over labelen is sociale academie kletspraat uit 1956.
    Het bestaat niet, een label is definitief, zoals een label in een trui.
    Bij een mens is niets definitief zolang die leeft.
    Mensen hebben wel een oordeel en een mening, ook over een dakloze met een biertje op straat, maar is na 30 seconden vergeten dat die daar iets van vond.

    De laatste zin van het gedicht vat precies het probleem van deze groep bij de horens.
    Wie kan dit stoppen?
    Niemand, behalve jezelf kan dit stoppen.
    Met hulp en advies van hulpverleners ter ondersteuning, uiteindelijk kan alleen jij, je problemen oplossen.
    Werk je niet mee aan de oplossing die wordt aangedragen, blijft het probleem bestaan.

  4. Kadoendra

    Fijn dat DUIC dit artikel heeft geplaatst, het sluit namelijk mooi aan bij de kerstgedacht.

    Bij deze wens ik alle DUIC medewerkers, Alle DUIC reaguurders, Eduard en de persoon achter Simon fijne feestdagen!

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).