Geheimen van de stad: Het oudste ziekenhuis was aan de Nieuwegracht | De Utrechtse Internet Courant Geheimen van de stad: Het oudste ziekenhuis was aan de Nieuwegracht | De Utrechtse Internet Courant

Geheimen van de stad: Het oudste ziekenhuis was aan de Nieuwegracht

Geheimen van de stad: Het oudste ziekenhuis was aan de Nieuwegracht
Het pand aan de Nieuwegracht 63 heeft een poort die oorspronkelijk toegang gaf tot het Catharijnegasthuis en heel toepasselijk Gasthuispoort heet. Hij dateert gedeeltelijk uit de zeventiende eeuw. Tegenwoordig wappert er de vlag van het Museum Catharijneconvent maar dit is hier pas sinds 1974 gevestigd.

Het pand aan de Nieuwegracht 63 heeft een poort die oorspronkelijk toegang gaf tot het Catharijnegasthuis en heel toepasselijk Gasthuispoort heet. Hij dateert gedeeltelijk uit de zeventiende eeuw. Tegenwoordig wappert er de vlag van het Museum Catharijneconvent maar dit is hier pas sinds 1974 gevestigd.

Van 1529 tot 1586 hadden de johannieters hier hun onderkomen. Zij hadden al in de twaalfde eeuw een klooster, een kerk en een ziekenhuis op wat nu het Vredenburg heet. Het was gewijd aan de heilige Catharina van Alexandrië; die plek heette toen het Catharijneveld en het ziekenhuis het Catharijnegasthuis. Zij moesten verhuizen naar de Lange Nieuwstraat omdat hier in 1529 het kasteel Vredenburg gebouwd werd . De naam leeft nog voort in de Catharijnesingel en Hoog Catharijne.

De eerste ziekenhuizen van de johannieters waren gericht op de verzorging van zieke pelgrims op weg naar het Heilige Land, Palestina. Later stichtten zij een hospitaal in Jeruzalem waar zij ook gewonde kruisvaarders verzorgden. In het Midden-Oosten waren zij in contact gekomen met de islamitische geneeskunde, die had met name op het gebied van hygiëne een voorsprong. De ziekenhuizen van de johannieters waren hun tijd vooruit. In de statuten van de orde uit 1182 werd onder andere bepaald dat er kundige artsen aanwezig moesten zijn en voldoende helpers om de patiënten te verzorgen. Verder had iedere patiënt een eigen matras en twee schone lakens, en waren er wiegjes voor de baby’s.

Kloosterdeuren dicht

Als gevolg van de Reformatie moesten de kloosters in 1580 sluiten. De stad Utrecht had echter belang bij het goed functionerende ziekenhuis; het bleef gewoon bestaan en werd zelfs uitgebreid. Vanaf 1636 stond het onder leiding van de eerste hoogleraar geneeskunde, Willem van der Straaten of Stratenus zoals hij genoemd werd. Zo werd het Catharijnegasthuis het eerste Stads- en Academisch Ziekenhuis van Utrecht. Op de binnenplaats van het museum, tegenover de hoofdingang, is een poortje te zien met het opschrift: Nosocomium Reip(ublicae) Traject(inae), oftewel Ziekenhuis van de Staten van Utrecht (eigenaar van de gebouwen); hier is de oude ingang van het ziekenhuis.

De ziekenhuizen van de johannieters waren hun tijd vooruit

Op een zeventiende-eeuws schilderij is de ziekenzaal van het Catharijnegasthuis afgebeeld en zien we de zieken liggen in bedsteden aan weerszijde van de zaal, soms met twee in een bed. Er loopt ook verzorgend personeel rond.

In 1811 werd het Stads- en Academisch Ziekenhuis in de Lange Nieuwstraat opgeheven en werd het samen met het oude pesthuis ondergebracht in het Apostelgasthuis in de Lange Jufferstraat. Dit had echter slechts twaalf bedden en werd snel te klein. In 1872 werd het Stads- en Academisch Ziekenhuis aan de Catharijnesingel geopend en de laatste verhuizing vond plaats in 1989 met de oplevering van het Universitair Medisch Centrum in de Uithof. Het onderwijsgebouw heet naar de eerste hoogleraar medicijnen: Stratenum.

De Catharijnekerk is de oude kloosterkerk van de johannieters. Na 1580 werd de uitoefening van de katholieke godsdienst verboden en werd de kerk een protestante kerk. De eerste hoogleraar theologie van de Universiteit Utrecht was Gisbertus Voetius, een orthodoxe calvinist. Hij werd in de Catharijnekerk begraven. Met de grondwet van 1848 werd de uitoefening van de katholieke godsdienst weer toegestaan en kreeg Utrecht in 1853 een aartsbisschop. De Catharijnekerk werd de zetel van de nieuwe aartsbisschop, de enige protestantse kerk die weer katholiek werd. Voetius zou zich mogelijk omdraaien in zijn graf als hij dit wist.

Door Gilde Utrecht. Bron: Catharijneconvent, Tarq Hoekstra en Casper Staal

5 Reacties

Reageren
  1. Martin W.J. de Bruijn

    Helaas is uw informatie onjuist. Er is wel reden om aan te nemen dat het oudste ziekenhuis in Utrecht geëxploiteerd werd door de johannieters. Hoewel sommigen menen dat dit klooster al in 1122 bestond, acht ik het veel aannemelijker dat het tussen 1184 en 1190 gesticht is (zie http://www.broerendebruijn.nl/Johannieters.html). Al in de dertiende eeuw beschikte het klooster over een meer centraal in de stad gelegen huis aan de noordoostkant van Borchbrug (thans Vismarkt 23), de tegenwoordige Maartensbrug (zie M.W.J. de Bruijn, Husinghe ende hofstede, 102-103). Waarschijnlijk werden daar alleen uitdelingen aan de armen gedaan en geen zieken werden verpleegd. Het meest aannemelijk is dat de oudste geïnstitutionaliseerde ziekenverpleging in Utrecht vanaf het eind van de twaalfde eeuw plaatshad in het klooster van de johannieters op het terrein van het latere Vredenburg. Later zijn er in Utrecht andere instellingen bijgekomen waar ook zieken werden verpleegd. De johannieters zijn pas na 1528 naar de Nieuwegracht/Lange Nieuwstraat verplaatst, waar zich overigens al in de veertiende eeuw een gasthuis, gewijd aan Sint-Agatha, bevond.

  2. Martin W.J. de Bruijn

    Ter correctie: ‘onjuist’ moet zijn: ‘gedeeltelijk onjuist’.

  3. Bayerwald

    Met dank aan de redactie en zinvolle aanvullende informatie van W.J. de Bruijn. Hoe meer er bekend wordt via DUIC van de historie van onze prachtige stad, des te beter. Utrecht heeft een rijk verleden en is gelukkig in de begindagen van WWII gespaard gebleven, al scheelde het niet veel. De echte ontluistering van onze mooie en unieke binnenstad vond in de zeventiger jaren van de vorige eeuw plaats. Gelukkig wordt die dwaling nu hersteld.

  4. Fred

    @ Bayerwald: De dwaling van HC wordt nog steeds niet hersteld en ook Wijk-C is niet meer om aan te zien. Zelfs het herstel van de gedempte singels vind ik persoonlijk een aanfluiting, die smalle slootjes vallen in het niet bij de grandeur van de voormalige singels.
    Vaak is het een vloek om teveel geld te kunnen besteden aan stadsvernieling.

  5. Eva

    Kleine correctie: het Stratenum was het onderwijsgebouw, maar wordt inmiddels vooral door onderzoekers gebruikt. Het huidige onderwijsgebouw is vernoemd naar Hijmans van den Bergh.

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).