Nieuwe monumenten 1970-2000: VSB/Fortis-gebouw in Rijnsweerd Noord Nieuwe monumenten 1970-2000: VSB/Fortis-gebouw in Rijnsweerd Noord

Nieuwe monumenten 1970-2000: VSB/Fortis-gebouw in Rijnsweerd Noord

Nieuwe monumenten 1970-2000: VSB/Fortis-gebouw in Rijnsweerd Noord
VSB/Fortis-gebouw (Het Utrechts Archief)
Als symbool voor de deregulering van de financiële sector in de jaren negentig, verrees het nieuwe hoofdkantoor van de VSB-bank aan de Archimedeslaan. Met 85 meter hoogte domineert het de skyline van Utrecht-Oost. Net als bij de Toren van Babel kwam hoogmoed voor de val. Fortis (zoals de bankgroep inmiddels heette) ging ten onder tijdens de financiële crisis van 2008. Het gebouw bleef echter stevig staan en werd omgevormd tot Provinciehuis.

Als symbool voor de deregulering van de financiële sector in de jaren negentig, verrees het nieuwe hoofdkantoor van de VSB-bank aan de Archimedeslaan. Met 85 meter hoogte domineert het de skyline van Utrecht-Oost. Net als bij de Toren van Babel kwam hoogmoed voor de val. Fortis (zoals de bankgroep inmiddels heette) ging ten onder tijdens de financiële crisis van 2008. Het gebouw bleef echter stevig staan en werd omgevormd tot Provinciehuis.

In 1990 wilde verzekeringsmaatschappij AMEV fuseren met de VSB-bank (Verenigde Spaarbank, ‘de spaarbank met de S’). Zo’n fusie tussen bank en verzekeraar was niet toegestaan, maar minister Gerrit Zalm paste daartoe graag de wet aan. Deregulering was destijds het devies. Omdat er op het terrein van het AMEV-huis in Rijnsweerd (het tegenwoordige hoofdkantoor van a.s.r verzekeringen) nog veel ruimte beschikbaar was, besloot men het nieuwe VSB-hoofdkantoor naast dat van AMEV te bouwen. Vier architectenbureaus kregen de opdracht om een ontwerp te maken. Het plan van Van Mourik Vermeulen architecten werd gekozen omdat het een geheel ondergrondse parkeeroplossing omvatte. Toen echter de bouwkosten hoger uitvielen dan verwacht, werd de parkeergarage uiteindelijk maar één laag diep met aanvullende parkeerruimte op de dakplaat. De bouw van het complex startte in 1993 en het kwam in 1995 gereed.

Projectarchitect* was Peter Vermeulen (1948), de compagnon van Dick van Mourik, oprichter van het architectenbureau. Van Mourik staat officieel niet vermeld als architect van het VSB-gebouw. ‘Hij was daar echt wel bij betrokken hoor’, aldus zijn opvolger Jasper Spigt. ‘Hij gaf anderen de ruimte en stond daar zelf als een soort dirigent boven’. Andere gebouwen van Van Mourik en compagnons waren het IBM-complex in Uithoorn (1959), het CBS in Voorburg (1974), het AMC in Amsterdam (1981) en de dr. Anton Philipszaal (1987) in Den Haag.

Driedelig

Het VSB-hoofdkantoor bestaat uit drie bouwdelen, die duidelijk van elkaar zijn onderscheiden. Het meest opvallend is natuurlijk de 19 verdiepingen hoge kantoorflat. Maar er is ook een horizontaal, transparant gedeelte van twee verdiepingen met entreehal, restaurant en vergadercentrum. Daaruit steekt een apart auditorium in wigvorm oftewel een taartpunt. Dat heeft een schuin oplopend dak en een gebogen voorgevel. Niet alleen de vormen en afmetingen verschillen, ook de materialen. De hoogbouw is bekleed met wit graniet, de laagbouw met rookglas en het auditorium met witte aluminium platen. De hoofdingang, bereikbaar via het dek van de parkeergarage, heeft een opvallende transparante luifel. Het is een constructie van stalen buizen met gebogen meerlaagse glasplaten.

De rechthoekige hoogbouw wekt een platte, slanke indruk en is helemaal vlak afgewerkt. Er is een centrale kern met zeven liften, waarvan er vier als panoramalift zijn uitgevoerd. De gevelbekleding bestaat uit platen ‘cotton white’ graniet uit Brazilië. De grote openingen in de dragende gevelelementen zijn elk 2.70 meter hoog en breed. Daarin zijn glazen puien met aluminium kozijnen geplaatst. Ze hebben een dubbele beglazing aan de buitenzijde, met daarachter een spouw (tussenruimte) en een derde glaslaag. In de ruimte ertussen zijn ‘venetian blinds’ aangebracht als zonwering. Hoewel het glas van vloer tot plafond loopt, zijn in de kantoren de binnenruiten onderaan van melkglas. De technische installaties bovenop het dak worden aan het oog onttrokken doordat de witte gevel nog twee ‘verdiepingen’ doorloopt. Daar zijn de gevelopeningen zonder glas gelaten.

Provinciehuis (Provincie Utrecht team media)

Provinciehuis

Na de gedeeltelijke nationalisatie en opsplitsing van Fortis tijdens de financiële crisis ging het gebouw in de verkoop. De Provincie Utrecht besloot het in 2010 te kopen ter vervanging van het verouderde nabijgelegen provinciehuis, ook al vonden sommigen de aanschaf van 80 miljoen euro megalomaan. ABN Amro — als gedeeltelijke voortzetting van Fortis — bleef op vijf verdiepingen aanwezig als huurder. Naar ontwerp van Van Mourik architecten werd de rest van het pand tot Provinciehuis verbouwd. Het Fortis-logo was van de gevel verdwenen, maar de provincie moest het enige tijd zonder eigen wapen aan de muur doen omdat een broedend paartje slechtvalken de plaatsing verhinderde. Na een tijdelijke inrichting van het voormalige auditorium tot Statenzaal, werd in 2017 als sluitstuk van de transformatie het interieur heringericht met bamboe en textiel.

Bettina van Santen maakt bij de gemeente Utrecht een inventarisatie van mogelijk nieuwe monumenten. Volgens haar heeft het gebouw zeker architectonische kwaliteiten. ‘Het samenspel van het opgetilde kantoorgebouw met aan weerszijden de twee losse volumes, waaronder die aparte taartvorm, is zeker geslaagd. De hoge toren heeft een slanke en elegante vormgeving. Toch blijft de oriëntering van het gebouw nog steeds een punt van discussie, omdat het zich als een schijf manifesteert aan de oostrand van de stad. Het had eigenlijk 180 graden gedraaid moeten staan.’

* Aanvulling: naast Peter Vermeulen was ook Roeland Dreissen projectarchitect en mede-ontwerper van het VSB/Fortis-gebouw. Zie ook zijn reactie onderaan deze pagina.

In de serie ‘Nieuwe monumenten 1970-2000’ bespreekt Arjan den Boer gebouwen die eventueel in aanmerking komen als nieuwe gemeentelijke monumenten; ze zijn dat dus nog niet. De gemeente Utrecht rondt eind 2020 een inventarisatie af, waarna besluitvorming zal volgen.

Arjan den Boer

Arjan den Boer

Arjan den Boer is publicist over geschiedenis, design, monumenten en architectuur. Op DUIC.nl schrijft hij over vergeten gebouwen en in de DUIC Krant over Nieuwe monumenten 1970-2000.

Profiel

32 Reacties

Reageren
  1. Erik

    Hè hè, eindelijk in deze reeks een Nieuw Monument dat ik echt mooi vind.

    – omdat ik vanuit mijn huis de totstandkoming van de bovenste verdiepingen kon zien.
    – omdat in de enorme gevel met dat strakke grid toch alle functies te herkennen zijn, zelfs in die loze twee verdiepingen op het dak.
    – omdat op mijn fietstochten over de heuvelrug bij terugkomst die liften me altijd zo fascineerden.
    – omdat dit gebouw, dat vanuit de helft van de provincie te zien is, in 2010 een hele goede functie heeft gekregen (wel jammer dat daardoor het oude provinciehuis de functie verloren heeft en dure ‘nieuwbouw’ uit 1995 vrijwel overbodig werd).
    – vanwege de prachtige tuin van West 8 (die helaas toch wat minder openbaar blijkt dan was voorgespiegeld)

  2. Massegast

    Inderdaad, het gebouw had anders gepositioneerd moeten worden. Het is nu een soort muur tussen de stad Utrecht en het Heuvelruggebied. Een echte misser. Maar er is nog hoop, want ik zie dat er nogal wat gebouwen van architect van Mourik gesloopt zijn: IBM/Uihoorn: alleen het torentje is blijven staan. De CBS-kolos in Voorburg is gesloopt, evenals de Dr. Anton Philipszaal in Den Haag. Van Mourik gaat architect van Ravensteyn achterna, als zijnde de ‘meest gesloopte architect’ van Nederland. Dus…. ook deze kolos mag naar beneden. Mijn zegen heeft het. Maar… het artikel is wederom uitstekend, heer Den Boer!

  3. Jacco

    Ik kan me herinneren dat er een metersgrote Appel aan de muur van de kantine hing. Maar ik was er voor het laatste in 2008.

  4. stefan

    Jammer, geen foto’s van de binnenkant!

  5. Herman

    Pand dat inderdaad veel te bepalend is. Helaas zullen we het er nog wel even mee moeten doen, is nog veel te nieuw.

  6. paul van berkel

    De heer den Boer bedoelt waarschijnlijk 90 graden draaien zodat het gebouw vanuit het oosten een minder grote barricade van het stadsbeeld oplevert. Voor mij mag het nog steeds 180 graden draaien, maar dan de grond in. Het gebouw is niet foeilelijk maar staat op de verkeerde plek.

    Ik herinner me nog de dreigementen van de toenmalige Fortisdirectie: “hier een gebouw naar onze wensen, anders gaat alles, dus ook de AMEV, weg en kunnen jullie naar de werkgelegenheid fluiten”. De komende tijd kunnen we helaas niet anders dan er tegenaan kijken. Gelukkig is het grote blauwe nachtlicht dat de architekt of de directie bedacht hadden al in de eerste jaren van het gebouw verdwenen.

  7. V

    Inderdaad, wanneer het gebouw zo’n 35 km noordelijker, aan de andere kant van het Gooimeer had gestaan, was er niet op aan te merken geweest!

  8. Tja...

    Tegen de bouw werd geprotesteerd vanuit het Landgoed Vollenhove omdat het lelijk en plomp in de weg staat in een van de zichtlijnen vanuit het landgoed richting Utrecht. Maar ja… het kwam er toch. Natuurlijk…

  9. Herman

    @Paul van Berkel, dreigementen van dit soort arrogante organisaties zijn gevaarlijk, daarna blijft de gemeente met de negatieve gevolgen zitten. De gemeente moet haar rug recht houden en ver boven eisen en dreigementen van bedrijven staan.
    Zie ook de Uithof, vanwege Danone heeft dit nu de rare naam Science Park……

  10. Evert

    Het lelijkste gebouw van Utrecht en omstreken dat als een rijpe puist oprijst uit het groen. Een soort megalomane VSB-fallus.
    Gelukkig zit nu de provincie erin, dat het gebouw een publieke functie heeft gekregen verzacht de pijn.

  11. woutvr

    Nou, nou, dit wanstaltige gebouw nog een monument ook. Kunnen we het niet laten afbreken?

  12. woutvr

    En trouwens-dat de provincie dit gekocht heeft. Totaal over de hoofden heen van de provincie inwoners. Wat een verspilling van gemeenschapsgeld.

  13. Erwin

    Graden, altijd lastig!
    Een draai van 180 graden levert nog steeds dezelfde blik op. Wellicht wordt 90 graden bedoeld.

  14. Arjan den Boer

    @ Erwin: Graden altijd lastig, dat blijkt maar weer uit je reactie!

  15. Luuk Upuuk

    Werd gebouwd op de plek waar voorheen de parkeerplaats voor AMEV-personeel was. Daar gebeurden nogal wat auto-inbraken. Dat was met de bouw van de ondergrondse garage en parkeerdeks afgelopen. Met de panoramalift naar de 18e etage, best wel eng voor iemand met hoogtevrees, maar wel een fantasties uitzicht.

  16. Dorien van L.

    Leuk, veel rode auto’s op het parkeerterrein.

  17. Erwin

    @arjan: “ De hoge toren heeft een slanke en elegante vormgeving. Toch blijft de oriëntering van het gebouw nog steeds een punt van discussie, omdat het zich als een schijf manifesteert aan de oostrand van de stad. Het had eigenlijk 180 graden gedraaid moeten staan.’”
    Als je vanuit de stad de ranke toren had willen zien (dat is wat er volgens mij bedoeld wordt) ipv het huidige aanzicht dan moet het gebouw 90 graden draaien, niet 180. 🤓
    Tenzij dit niet is wat je bedoelt. In dat geval: wat bedoel je dan?

  18. Bromsnor

    Bromsnor denkt dat Paul van Berkel bedoeld 180 graden om een horizontale as op maaiveld niveau, i.e. “onder de grond”

  19. Ome Jan

    Utrecht kan dit gebouw echt missen. Niet zo snel een monument van maken,en niet dezelfde fout maken zoals met de Neudeflat (zal wel een soort vriendjespolitiek zijn)
    Echt een verschrikkelijk ding op een plek waar het niet hoort.

    Ome Jan

  20. Arjan den Boer

    @ Erwin: het is een citaat van Bettina van Santen. Ik neem aan dat zij bedoelt dat het gebouw haaks op de stad zou moeten staan. Je hebt gelijk, dat is inderdaad een kwartslag!

  21. Roeland Dreissen

    Beste Arjan de Boer,

    Hierbij een correctie en aanvulling op uw verhaal. Ik, Roeland Dreissen (thans architect te Rotterdam) was, samen met Peter Vermeulen de oorspronkelijke ontwerper van het gebouw. Peter Vermeulen was directielid/partner en ik zat indertijd in de staf van (wat toen nog heette) Van Mourik Vermeulen architecten. Dat kunt u in meerdere publicaties (TABK, De Architect, Jaarboek 1995 en de bij prijsvraag uitgegeven brochure lezen. Jammer dat vaak alleen de directeur van het architectenbureau in krantenartikels (niet in vakbladen!) genoemd wordt …

  22. Pol

    @Luuk Upuuk Het grappige was om met gasten relaxed de lift in te stappen, die nog volledig in het pand begon, en na twee verdiepingen hoger ineens als een glazen bakje aan de buitenkant van het pand en met een fluks tempo naar de bovenste verdieping schoot.

  23. Arjan den Boer

    @ Roeland Dreissen: dank voor de aanvulling, deze is met een * in de tekst aangebracht en onderaan de tekst vermeld.

  24. john

    Heb daar in het pand als vakantie werker kabels getrokken voor GTI, 20+ jaar later werk ik er nu. De melkglazen platen werken in de zomer als een verwarming, de kleine ramen bieden geen verkoeling en vaak is het te warm binnen in de zomer en te koud in de winter.

  25. Roeland Dreissen

    Beste Arjan de Boer,

    Hierbij een correctie en aanvulling op uw verhaal. Ik, Roeland Dreissen (thans architect te Rotterdam) was, samen met Peter Vermeulen de oorspronkelijke ontwerper van het gebouw. Peter Vermeulen was directielid/partner en ik zat indertijd in de staf van (wat toen nog heette) Van Mourik Vermeulen architecten. Dat kunt u in meerdere publicaties over het project (TABK, De Architect, Jaarboek 1995 en de bij prijsvraag uitgegeven brochure met onze foto) lezen. Jammer (en voor velen vervelend) dat vaak alleen de directeur van het architectenbureau in kranten-artikels (niet in vakbladen!) genoemd wordt …
    Maar dat is van alle tijden … (maar hopelijk niet meer van deze!).

  26. Roeland Dreissen

    Beste Arjan,

    Dank voor je snelle actie.

    Met vriendelijke groeten.

    Roeland Dreissen (architect)

  27. EvG

    Waarom brand die blauwe verlichting bovenin niet meer, dat gaf ‘s-avonds nog een mooi effect of herkenningspunt op afstand. Nu is het helemaal zo’n donkere gevel.

  28. Massegast

    Mijn oog valt vanmorgen op het nieuwe RIVM-gebouw in de Uithof/Utrecht Science Park. Heeft dezelfde positioneringsfout als het VSB/Fortis-gebouw. Noord-Zuid ipv Oost-West. Zelfs ‘al doende leren’ is de architecten niet gegeven….. Utrecht ommuurd komt gewoon terug, in de vorm van modernistische misbaksels.

  29. Roeland Dreissen

    Dat blauwe licht was/werd typisch een Fortis-ding, dat hoorde op een gegeven moment bij hun (ook in hun logo). Later is het in het Fortisgebouw van architect Helmut Jahn (in centrum Rotterdam) ook toegepast. De inspiratie was indertijd voor mij het zachtblauwe licht van Maria beeldjes, her en der te zien in kleine kapelletjes op het platteland in Zuid-Limburg (waar ik oorspronkelijk vandaan kom).

    Ik ben ervóór een andere kleur licht te introduceren, om de gevel in de avond inderdaad weer aantrekkelijker te maken. Misschien voor iemand in Utrecht om hiervoor een actie op te zetten?

  30. Berk

    Ik vind het wel een mooi gebouw. Het is echt een goed orientatiepunt, helemaal toen dat blauwe licht nog brandde. Als je dan een beetje aangeschoten terug uit de stad fietste had dat zelfs iets magisch 🙂 Bovendien geeft het op de een of andere manier goed de scheiding tussen stad en ommeland aan. Als je het gebouw voorbij bent begint echt de stad (en andersom). Zou ook graag het uitzicht vanuit het gebouw eens willen zien.

  31. Toine Goossens

    @Roeland Dreissen,

    Het is een prachtig gebouw. Staat op de juiste plek, op een andere plek zou voor een ander ontwerp zijn gekozen, denk ik dan maar. Prachtige verhoudingen heeft het gebouw. Maar vooral de blijvende witheid vind ik fantastisch. Een uitstekende keuze en een icoon voor Utrecht.

    PS voor de zeurders
    Ik vind de Eiffeltoren er niet uitzien op die plek

  32. Roeland Dreissen

    Dank je, Toine Goossens.

    Inderdaad de plek en situering was heel belangrijk. De hoogbouw staat, met daaronder de hoofdentree, precies in de as van de hoofdentree van het toenmalige (nu ASR) AMEV gebouw. Dit om zo de verbondenheid te benadrukken. Wij hebben indertijd na de realisatie, op een vraag van AMEV voor een koppeling, zelfs nog een ondergrondse verbinding in die as (met een ondergronds plein ala Louvre) geschetst.

    De witte natuursteen komt uit Brazilië.
    Om er zeker van te zijn dat de kwaliteit en de kwantiteit van de levering gewaarborgd was, heeft AMEV toen de hele groeve opgekocht!!

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).