Stadhuisbrug: krijgt de oude V&D z’n allure terug?

Stadhuisbrug: krijgt de oude V&D z’n allure terug?
Door de discussie over een nieuwe plek voor de Utrechtse centrale bibliotheek — bijvoorbeeld het postkantoor aan de Neude — zou je haast vergeten dat de bieb ook nu in een prachtig pand zit.

Door de discussie over een nieuwe plek voor de Utrechtse centrale bibliotheek — bijvoorbeeld het postkantoor aan de Neude — zou je haast vergeten dat de bieb ook nu in een prachtig pand zit.

Voormalig warenhuis Vroom & Dreesmann aan de Stadhuisbrug (foto Arjan den Boer)
Voormalig warenhuis Vroom & Dreesmann aan de Stadhuisbrug (foto Arjan den Boer)

Het voormalige warenhuis aan de Stadhuisbrug is op de begane grond opgedeeld in winkels (Broese en Mobach), terwijl een bescheiden ingang naar de bibliotheek op de verdiepingen leidt. Hierdoor is niet meer goed zichtbaar wat voor groots geheel het eigenlijk is. Het gebouw kreeg in 1933 z’n huidige vorm, inclusief nog aanwezige Art Deco-elementen zoals een kleurrijk daklicht. De gemeente — eigenaar van het pand — wil er weer een eenheid van maken, al dan niet als bibliotheek.

Lakenhal

Het gebouw dateert uit 1924 en 1933, maar de geschiedenis begint al in 1850. Toen lieten de Gebroeders Geelen een lakenhal (textielwinkel) bouwen op de plek van de huidige linkervleugel van het pand, richting Choorstraat. Het neoclassisistische gebouw werd ontworpen door Christaan Kramm, architect en kunstschilder die ook tekende voor de rechtbank aan de Hamburgerstraat. Bijzonder vooruitstrevend waren destijds de grote etalageramen.

De stoffenwinkel, in 1897 getekend door A.E. Grolman (Het Utrechts Archief)
De stoffenwinkel, in 1897 getekend door A.E. Grolman (Het Utrechts Archief)

Magazijn De Zon

In de 19e eeuw ontstond een nieuw type winkel: het warenhuis, met een groot aanbod, vaste lage prijzen en een luxe shopping experience. Utrecht kende al de nabijgelegen Winkel van Sinkel. In 1897 vestigde Vroom & Dreesmann — toen nog onder de naam Magazijn De Zon — zich in het pand van de stoffenhandel aan de Stadhuisbrug. Het Amsterdamse bedrijf groeide uit tot een landelijke keten waarvan de vestigingen werden gerund door familieleden; in Utrecht was dit Reinhard Dreesmann (1871-1957). De Zon was vooral een manufacturenwinkel: stoffen, (onder)kleding, beddengoed en woningtextiel. Stap voor stap werd het assortiment breder.

Vroom & Dreesmann kort na de uitbreiding van 1924 (Het Utrechts Archief)
Vroom & Dreesmann kort na de uitbreiding van 1924 (Het Utrechts Archief)

De hoek om

Het pand was al snel te klein voor V&D. Buurpanden werden aangekocht en kleine uitbreidingen gedaan. In 1924 werd het warenhuis verdubbeld, de hoek van de Oudegracht om, tot in totaal 4.000 m². Dit gebeurde in aansluitende neoclassicistische stijl door architect P.J. Houtzagers. Hoewel de constructie van beton was werd de gevel voorzien van natuursteen, pilasters en beelden. De nog aanwezige gevelbeelden van L. Kamman en A. Dresmé stellen Handel & Nijverheid en Zomer & Winter voor.

Binnen werden vitrines en lambrisering afgewerkt met donker eiken en palissander. Dit is nog zichtbaar in het trappenhuis van de bibliotheek, net als de glas-in-loodramen met gemeente- en provinciewapens, gemaakt door A.C. Valstar.

De lambrisering in het trappenhuis (Arjan den Boer)
De lambrisering in het trappenhuis (Arjan den Boer)

Winkelpaleis

In 1933 volgde weer een verbouwing; hiermee kreeg het pand z’n definitieve vorm. Architect Jan Kuyt verving het gedeelte uit 1850 door een langgerekte vleugel in de stijl van het Nieuwe Bouwen. Ondanks de afwijkende bouwstijl wist hij van het geheel een eenheid te maken door dezelfde natuursteen en grote etalageruiten te gebruiken. Opvallend modern element was de halfronde erker over de drie verdiepingen met strakke stalen kozijnen.

De uitbreiding van 1933 met erker (Arjan den Boer)
De uitbreiding van 1933 met erker (Arjan den Boer)

De katholieke Kuyt was de huisarchitect van Vroom & Dreesmann. Naast V&D’s in Amsterdam, Den Haag en Haarlem ontwierp hij ook de tweede Utrechtse vestiging aan de Lange Viestraat, waar nu de Bijenkorf staat.

Geveldecoraties

Het loont — zoals vaak — de moeite omhoog te kijken boven de etalages. Op de gevel van 1933 zijn mooie Art Deco-reliëfs aangebracht van dieren zoals een leeuw, bij, lam, uil en paard. Aan de linkerkant slaat een adelaar zijn vleugels uit boven de letters V&D. Bovenaan de erker prijkt een grote gestileerde vrouwenkop. Maker was Albert Termote, bekend van het beeld van Willibrord op het Janskerkhof. Het was in deze verzuilde tijd geen toeval dat de familie Dreesmann een katholieke kunstenaar de opdracht gaf.

Geveldecoraties door Albert Termote (Arjan den Boer)
Geveldecoraties door Albert Termote (Arjan den Boer)

Vide en lichtkoepel

Belangrijkste interieurwijziging van 1933 was een grote vide die door alle verdiepingen liep en bekroond werd met een kleurrijk achtkantig daklicht. Zowel de abstracte decoraties als de sierlijke combinatie van glas en staal waren voluit Art Deco. De vide bracht licht in het voordien donkere warenhuis. Een vergelijkbare lichtkoepel van Kuyt is nog in de Amersfoortse V&D te zien.

Detail daklicht (Arjan den Boer)
Detail daklicht (Arjan den Boer)
De vide in 2015 (Arjan den Boer)
De vide in 2015 (Arjan den Boer)

Tearoom en bezorgservice

Met de verbouwing van 1933 ging V&D meer op een hedendaags warenhuis lijken. Naast de eerste zelfbedieningsschappen verscheen er een tearoom. Dat we ons daarbij nog geen La Place moeten voorstellen blijkt uit een advertentie waarin een „beschaafde juffrouw” werd gevraagd om de theesalon te leiden. Vereiste was „algeheele bekendheid van Soda fountain en opmaken van diverse IJscoupes”.

Bestelwagens voor de V&D aan de stadhuisbrug, 1933 (coll. René Vallentgoed)
Bestelwagens voor de V&D op de Stadhuisbrug, 1933 (coll. René Vallentgoed)

In het warenhuis werkten maar liefst 250 mensen. Aan de Massegast was een speciale personeels- en kantoorvleugel, nu deel van de bibliotheek. Daarnaast was er een groot naaiatelier. V&D onderscheidde zich van concurrenten door de bezorgdienst die elke aankoop thuis kon afleveren. Het was maar goed dat de Stadhuisbrug toen nog niet autovrij was.

Bibliotheek en boekhandel

In 1975 verhuisde V&D naar Hoog Catharijne. De gemeente kocht het pand om er de openbare bibliotheek en de muziekbibliotheek onder te brengen, voordien gevestigd aan de Voetiusstraat en Nieuwegracht. Op de begane grond kwamen boekhandel Broese Kemink en designwinkel Mobach. De vide werd daar dichtgemaakt om bibliotheek en winkels te scheiden.

Bibliotheek met originele vide, 1975 (Het Utrechts Archief)
Bibliotheek met originele vide, 1975 (Het Utrechts Archief)

In 1992 kregen bibliotheek en boekhandel een min of meer gezamenlijke ingang aan de Oudegracht. De Mobach-winkel, met de ingang aan de Choorstraat, kreeg nieuwe etalages door Mart van Schijndel. In de jaren 90 werd de bibliotheek intern gemoderniseerd, waarbij helaas de originele vide werd vervangen door een wijde opening met stalen balustrades en dito trap. Wel werd het glas-in-lood van het daklicht gerestaureerd. Ook bleef het trappenhuis met lambrisering en glas-in-lood bewaard. Door de aankleding met onder meer systeemplafonds is de oorspronkelijke sfeer echter verdwenen.

De bibliotheek is anno 2015 vooral een studieplek (Arjan den Boer)
De bibliotheek is anno 2015 vooral een studieplek (Arjan den Boer)

Zonnige toekomst?

Nu de bibliotheek weggaat danwel uitgebreid wordt heeft de gemeente het huurcontract van de winkels opgezegd. Zo kan van het pand — een rijksmonument — weer één geheel gemaakt worden. De winkel van Mobach is al dicht, Broese krijgt gelukkig nog even respijt. De boekwinkel kon in 2013 na het Polare-debacle juist gered worden, tot opluchting van lezend Utrecht.

Ik ben blij dat de eenheid van het pand hersteld wordt, de vide kan dan weer open tot op de begane grond. Het gebouw krijgt zo z’n oorspronkelijke ambiance terug. Wel moet er eerst een oplossing voor Broese zijn. Mijn suggestie: de begane grond van de Neudeflat, nu daar toch geen horeca komt. Voor de bibliotheek is het postkantoor de perfecte plek, omdat het publieke gebouw daarmee weer een publieke bestemming krijgt. Mocht dat echt niet lukken dan kan er iets moois gemaakt worden van het herenigde pand aan de Stadhuisbrug.

Als de bibliotheek wel weggaat zal de gemeente het pand verkopen. Er zijn ideeēn voor een kleinschalig winkelcentrum rond de vide met als toepasselijke naam De Zon. Er gaan zelfs geruchten over een Apple Store. Een winkelbestemming is passend gezien de geschiedenis. Behoud en herstel van de historische elementen is daarbij wel een voorwaarde.

Utrecht staat vol met vergeten gebouwen: markante panden uit een ver of recent verleden waar iedereen zomaar aan voorbij loopt. Rondleider, publicist en monumentenfreak Arjan den Boer vestigt elke maand in tekst en beeld de aandacht op zo’n gebouw. Het liefst kijkt hij er ook binnen.

Arjan den Boer

Arjan den Boer

Arjan den Boer is publicist over geschiedenis, design, monumenten en architectuur. Op DUIC.nl schrijft hij over vergeten gebouwen en in de DUIC krant over Utrechtse affiches.

Profiel

24 Reacties

Reageren
  1. jos stelling

    Veel waardering voor Arjan den Boer. Misschien ooit ergens een stadsmuseum (alles over de geschiedenis van de stad).

  2. Lashheb

    Petje af, práchtige achtergrondinformatie. Heb genoten.

  3. Dyana

    Wat interessant en leuk om te lezen, dankjewel voor deze boeiende achtergrond informatie!!!

  4. Martin

    Keep going Arjan! Elke keer lees ik met veel plezier je artikelen. Ik hoop dat de voormalige Heck’s lunchroom (nu Intersport) ook nog eens in volle glorie hersteld wordt. Een hoop moois ligt verscholen achter de ogenschijnlijke lelijkheid van gebouwen als deze en De Planeet

  5. PJ de Lange

    Wat een leuk stuk, ik heb een hele andere kijk gekeken op een gebouw waar ik toch echt al vaak in ben geweest. Ik las je eerde stukken ook met plezier, maar deze steekt er echt boven uit. Hopelijk krijgt het gebouw een mooie toekomst (net als het postkantoor, De Wereld, etc. etc.)

  6. Jim Terlingen

    Goed verhaal.

  7. Sjaak B.

    Wat een mooi en interessant stuk, mijn complimenten!
    Zo steek je nog eens wat op over je stad.

  8. stefan

    Kijk, dit vind ik nou echt nuttige artikelen. Enorm interessant.

  9. Freek

    Mooi artikel!

    Apple zal kosten nog moeite besparen om het pand in originele stijl te herstellen. Het ronde WE pand op de hoek Lange Viestraat / Vredenburg (ook met een glazen gevel van Mart van Schijndel) lijkt me daarvoor overigens een betere kandidaat.

    Een combinatie van Broese en Bieb in één pand met één ingang lijkt me ook mooi.

  10. Geertje van de Ven

    Wat een leuk artikel. Een plezier om steeds deze bijdragen over de (verborgen) schoonheden van onze stad te lezen.
    Dank daarvoor!

  11. Gerda

    Prachtig historisch artikel, met lijn naar het nu.
    De ” Bieb” met studiezaal op zo’n unieke plek in onze mooie stad, fijn dat het deze positieve aandacht van DUIC krijgt. Houden zo!

  12. Peter

    Als geboren en getogen Utrechter en nu in het buitenland wonend, zijn dit soort artikelen pareltjes om te koesteren.

  13. Geologic

    ASR is eigenaar van de begane grond. Huurcontract van Broese net voor geruime tijd verlengd.

  14. Katy

    Wat een ongelofelijk goed (en slim!) idee om nu dit pand zo uitgebreid, boeiend en mooi te beschrijven!
    Dank..

  15. Marcel Gieling

    Chapeau, mooi beschreven.

  16. Arjan den Boer

    @ Geologic: Nee, gemeente is eigenaar, niet ASR. Huurcontract is opgezegd, zie bv. http://www.boekblad.nl/huur-broese-boekverkopers-formeel-opgezegd.244939.lynkx

  17. VML

    Erg leuk en interessant artikel, super al die achtergrondinformatie! Ik lees deze serie elke keer weer met veel plezier. Hoeveel rijksmonumenten heeft Utrecht? Zou mooi zijn als die allemaal een nuttige bestemming kregen (als het kan in lijn met hun oorsprong), dat geeft de stad karakter.

  18. Frank

    Zeer informatief stuk Arjan. Ik mag me gelukkig prijzen het nog als V&D te kennen. Ik zal dan ook de dag prijzen waarop de gevel hersteld, maar vooral ook gereinigd wordt. Want de grauwe kleur door de vervuiling en de zwarte tranen onder de decorstieve details geven het geheel helaas een somber en zwaar verwaarloosd aanzien. En dat terwijl men er vanuit de gemeente zelf nota bene jarenlang tegen aan gekeken heeft.

  19. anna reedijk

    Wat een ontzettend leuk verhaal over dit mooie pand. Het zou voor Utrecht erg goed zijn als dit pand in zijn oude staat wordt teruggebracht. Een beetje allure kan Utrecht wel gebruiken.
    Ik ben het ermee eens dat de bibliotheek naar het oude postkantoor moet. De Neudeflat zouden ze eigenlijk moeten afbreken maar als dat niet gebeurt is het een goed idee om daar Broese in te vestigen.

  20. Ton C. Kroon / BiebOpNeude

    Uitstekend verhaal weer Arjan! Alleen waarom Broese naar de Neudeflat, en niet gewoon in het oude postkantoor erbij? Of gaan we ze ondergronds verbinden?

  21. Ronald

    Ohnee, geen apple store!

  22. frans Borgers

    Toen ik de foto’s zag voelde ik me weer helemaal thuis in Utrecht.

    Ook niet vergeten “the american Lunchroom”aan de Viestraat
    waar ik met mijn moeder heen ging.
    En Nooteboom aan het Oud Kerkhof waar wij menig 12 uurtje hebben gegeten.
    En iets verderop de winkel van “Bij den Dom” waar ik destijds een vaas kocht van Mart van Schijndel.
    Trouwens aan de Viestraat was ook een V&D gevestigd.

  23. Jose

    @Frans Borgers: het klopt dat er aan de Lange Viestraat een V&D zat. Deze is ergens in de 70-er jaren vertrokken naar Hoog Catherijne. Ik heb zelf als serveerster met mijn zus gewerkt (in 1969!!) op de 2e etage in de lunchroom. Deze liep als een trein en je werkte je helemaal suf, zonder pauzes vanaf 9.30 tot 18 uur. Wel een hele leuke tijd gehad met de andere serveersters.
    Beneden in het souterrain was het zgn. snelbuffet, bereikbaar met trap aan de buitenkant aan de Lange Viestraat.

  24. Bram de Goede

    er zijn meerdere marktpartijen op zoek naar een warenhuis locatie. Alleen voor Broese moet een goed alternatief worden gevonden of wordt een shop in een shop en blijft dan gewoon zitten, als de bibliotheek vertrokken is.

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).