Experts roepen op: ‘Utrecht: geef Amelisweerd eigen rechten’

“Vandaag is het Dag van de Aarde. Dit jaar met wereldwijd focus op ‘Herstel de Aarde’. Jaarlijks worden we op deze dag herinnerd aan de schoonheid van de Aarde. Helaas zien we ieder dat de Aarde en natuurgebieden zuchten en steunen onder de druk van mensen. Stikstof, verdroging, biodiversiteitsverlies, pesticiden, plastic vervuiling, verkleining van gebieden zijn slechts een paar voorbeelden.

Tegen dit alles kan de natuur niets inbrengen. Natuurgebieden hebben geen eigen stem in ons systeem, laat staan eigen rechten.

Wij denken dat het toekennen van die rechten zou helpen bij het herstel en beschermen van natuur op Aarde en staan daarom juist vandaag met u stil bij een opkomende beweging in het recht: ‘Rechten van de Natuur’. We doen meteen een haalbare oproep voor Nederland: ‘Utrecht: geef Amelisweerd eigen rechten’.

Amelisweerd is veel in het nieuws. Vooral vanwege de verbreding van de A27 waarvoor honderden unieke bomen in Amelisweerd moeten worden gekapt. Maar wat is het mooi: een klein natuurgebied, grenzend aan Utrecht met enorm veel natuur-, cultuur- en historische waarden. Landgoederen aan de Kromme Rijn met een eeuwenoude oorsprong. Uniek, gevarieerde bos met eeuwenoude bomen. Een Rijksmonument en decennialang de achtertuin voor Utrechters, die hier in de avond en het weekend op adem komen.

Met Amelisweerd zijn verschillende overheidsniveaus gemoeid, evenals tal van belangenorganisaties en actiegroepen. Iedereen praat daarbij o´ver Amelisweerd, want in alle discussies en procedures praat het natuurgebied zelf niet mee. Nog niet, althans. Terwijl Amelisweerd ze´lf heel wat te zeggen zou hebben over toekomstige plannen en ‘natuurgebieden laten meepraten’ weldegelijk kan.

Van grote waarde

Amelisweerd heeft grote waarde voor de bewoners van het gebied en de bedrijven die er zijn gevestigd zoals een tuinderij, een boerderij en twee restaurants. Het heeft waarde voor recreanten, maar bovenal: het heeft waarde van zichzelf: intrinsieke waarde.

Juist dat stuk, dat belang, wordt nu onvoldoende behartigd. De nu 200 jaar oude bomen, de rivier, zij waren er al lang voor ons en zullen er nog lang na ons zijn. Wie zijn wij om over hen te beslissen? Hen als eigendom te zien? Geef het gebied daarom eigen rechten, net zoals bijvoorbeeld een B.V. of stichting rechten heeft.

Klinkt gek? In veel landen is dit al lang realiteit. Zo erkende Nieuw Zeeland de rechten van een berg, een rivier en een Nationaal Park. Ook in Ecuador, Colombia, de Verenigde Staten, Canada, Bangladesh en andere landen heeft de natuur of hebben natuurgebieden rechten. Volgens dit Rights of Nature denken, heeft natuur eigen bestaansrecht en recht op instandhouding, herstel en regeneratie van levenscycli, structuren en andere evolutionaire processen.

In Nederland wordt al gepleit voor eigen rechten voor de Waddenzee, Noordzee en de Maas. Dat zijn weliswaar grotere gebieden, maar Amelisweerd is met haar kleinschaligheid, duidelijke grenzen en hoge intrinsieke waarde juist de ideale proeftuin om de werking van rechten voor de natuur te verkennen. Net als lokale voorbeelden uit de Verenigde Staten, zou Amelisweerd een rechten voor de natuur erkenning kunnen zijn gesteund door lokale gemeenschappen. Al sinds de jaren ‘70 ligt Amelisweerd onder druk en zonder eigen rechten blijft het gebied, net als nu weer, extra kwetsbaar. Dat kan anders. Als Verenigde Naties Harmony with Nature experts* pleiten we er voor om Amelisweerd eigen rechten te geven. Zo kan het gebied voor zichzelf opkomen en heeft het een eigen stem bij besluitvorming over het gebied.

Natuurrechtspersoon

Hoe werkt dat dan precies? Een rivier of bos kan immers niet zelf aan tafel zitten en zeggen wat het wil. In de landen waarin Rights of Nature zijn gei¨ntroduceerd, wordt het natuurgebied vaak erkend als rechtspersoon. Deze ‘natuurrechtspersoon’ heeft een bestuur dat bestaat uit mensen die voor en namens de betreffende natuur handelen. Mensen vertegenwoordigen de natuur, net zoals dit bij bedrijven en andere rechtspersonen gebeurt, maar met een bijzonder doel: Het waarborgen van de rechten en belangen van de natuur.

Voordelen ervan zijn:

-  Natuur krijgt zelf een stem aan de onderhandelingstafel. De waarde en het belang van ‘de natuur zelf’ wordt dan meegenomen. Op dit moment moet ‘natuur’ worden meegenomen door andere belanghebbenden. Andere, vaak korte termijn, economische of maatschappelijke belangen krijgen dan uiteindelijk toch voorrang.

-  Bestuurders waarborgen de rechten van de natuur en hebben duidelijk die rol in de natuurrechtspersoon. Waar nodig kan de natuurrechtspersoon voor haar rechten opkomen, zoals andere rechtspersonen dat nu ook kunnen.

-  Het erkennen van rechten is ook van symbolische waarde: we erkennen de intrinsieke waarde van het natuurgebied. Het biedt de samenleving daarmee de kans te schuiven van uitwinnen en gebruik maken van de natuur naar leven in harmonie met de natuur.

Draagvlak

Bewoners van en rond Utrecht voelen zich verbonden met Amelisweerd. We zien een groeiend aantal initiatiefgroepen rond het behoud van Amelisweerd en een groeiende groep mensen dat mee doet bij protesten. Zij zullen eigen rechten voor het gebied steunen en mogelijk willen maken.

Praktisch

Amelisweerd gaat naadloos over in een ander bijzonder gebied, Rhijnauwen. Ook al ligt een groot deel van dit gebied in de gemeente Bunnik, de gemeente Utrecht is eigenaar van het overgrote deel. Erkenning van de rechten van het gebied zou hetzelfde kunnen betekenen als de ‘Akte van Redemptie’ voor het Haagse Bos in Den Haag had: daardoor is het sinds 1576 ‘voor eeuwig’ beschermd gebleven. De Utrechtse gemeenteraad kan beslissen om het gebied, wat zij nu in eigendom heeft, met eigen rechten onder te brengen in de eerste Nederlandse Natuurrechtspersoon: Natuurschap Amelisweerd-Rhijnauwen.

Een prachtige erkenning waar toekomstige generaties Utrechters nog vruchten van plukken.

GroenLinks is de grootste partij in de gemeenteraad en heeft recent in het verkiezingsprogramma opgenomen: “De natuur krijgt rechten”. Dit is de kans om de daad bij het woord te voegen, he´t moment om in Nederland de rechten van de natuur te gaan erkennen. Via rechtspersoonlijkheid kan het. Het is niet moeilijk en wel effectief.

Amelisweerd-Rhijnauwen verdient het: dat wij haar rechten erkennen en zij voor zichzelf op kan komen. Mee te praten voor zichzelf en zich te kunnen beschermen, zodat ook toekomstige generaties tussen van haar unieke natuur kunnen genieten.

Ondertekening

Door Jan van de Venis, Jessica den Outer en Dagmar Ravensbergen.
Ondersteund door Tineke Lambooy, Femke Wijdekop, Henkjan Laats en Dorine van Norren.

Allen zijn Rights of Nature of VN Harmony with Nature experts.
*Het VN Harmony with Nature programma is een programma dat elk jaar de ontwikkelingen op het gebied van Earth Jurisprudence (rechtsfilosofie van de aarde) rapporteert aan de Algemene Ledenvergadering van de Verenigde Naties. Hieronder vallen ook wereldwijde ontwikkelingen op ‘Rights of Nature’. Dit programma bestaat uit een pool van experts, waaronder ook Nederlanders, zoals de schrijvers van dit opiniestuk.”