Sonnenborgh hoopt opnieuw op recordjaar: ‘We gaan doen wat oprichter Buys Ballot ook deed’

vr 27 feb, 15:00 Algemeen

Sonnenborgh Museum en sterrenwacht heeft een recordjaar achter de rug. Daar hebben directeur Giovanni Stijnen en zijn team zich sinds 2022 hard voor ingezet, mede door de plek weer te verbinden met haar roots: de oprichting van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI). Ook de komende tijd staat er van alles op de planning: van een nieuw onderzoek naar hittestress in Utrecht tot de Landelijke Sterrenkijkdagen.

Tot midden jaren ’80 werd in Sonnenborgh Museum en sterrenwacht nog sterrenkundig onderzoek gedaan. “In 2003 werd Sonnenborgh pas een museum”, vertelt Stijnen. Als “sterrenkunde-nerd” kwam hij in de jaren ’90 al bij Sonnenborgh voor lezingen in het vakgebied. Vanaf juni 2022 werd hij de nieuwe directeur, na een lange carrière bij NEMO Science Museum in Amsterdam. “Dit is veel kleiner dan NEMO, maar daarom niet minder complex”, zegt hij lachend. 

Ecologische rouw

“De sterrenwacht is waar veel mensen ons van kennen”, stelt Stijnen. Sinds zijn komst kiest hij daarom bewust voor een bredere koers. “We richten ons de laatste jaren meer op de verbinding tussen het heelal en de aarde. Vanwege klimaatverandering, maar het past ook bij onze historie. Alles wat we in Nederland weten over wat er in de dampkring gebeurt en hoe de aarde opwarmt, vindt zijn oorsprong op deze plek.”

Een voorbeeld is de expositie ‘Op aarde’ die april 2025 werd geopend. “Je wordt via een audiotour meegenomen door een leerkracht van groep acht. Zij merkt dat haar leerlingen verdrietig worden, omdat ze denken dat de aarde kapotgaat. Ze wil juist positiviteit overbrengen en neemt je mee langs acht objecten. De rondleiding is heel impactvol.” En gelinkt aan de persoonlijke missie van Stijnen: “Bezoekers weer verliefd te laten worden op de natuur.”

Tekst loopt door onder foto.

Oude ‘bewoners’

Maar Stijnen wilde ook graag twee ‘oude bewoners’ terughalen: Universiteit Utrecht en het KNMI. “We willen onderzoek terugbrengen naar Sonnenborgh.” Dat gebeurt onder meer via het project ‘Brieven aan de aarde’. Bezoekers van de expositie ‘Op aarde’ schrijven een brief waarin ze reflecteren op hun band met de planeet. Onderzoekers van de universiteit gebruiken die brieven voor onderzoek naar verbondenheid en ‘ecologische rouw’: wat betekent het voor mensen als biodiversiteit verdwijnt?

Hittestress

Daarnaast werkt Sonnenborgh sinds eind 2025 samen met het KNMI, het RIVM en Milieucentrum Utrecht aan onderzoek naar hittestress in de stad. Het project staat nog in de kinderschoenen, maar het plan is helder. “De aarde warmt op en steden hebben daar last van. Er ontstaan plekken waar je bij extreme hitte niet meer goed kunt zijn. Museumbezoekers worden daarom opgeroepen zelf metingen te doen. Hang een metertje op aan je gevel of in je tuin. Hoe meer data, hoe beter de voorspellingen.” 

De sensoren meten onder meer luchtdruk, luchtvochtigheid en temperatuur. Bijzonder is dat professionele KNMI-data wordt gecombineerd met metingen van inwoners. “Daar ben ik trots op. We gaan dan eigenlijk doen wat oprichter Buys Ballot ook deed: burgers activeren om het weer te meten. Hij reisde in de 19e eeuw door allerlei landen en liet mensen weerdata per post opsturen.”
De gegevens maken hitteverschillen binnen Utrecht zichtbaar. “De ene wijk kan twee graden warmer zijn dan de andere, bijvoorbeeld door minder groen. Die inzichten kun je gebruiken bij woningbouw.”

Ook krijgt Sonnenborgh weer een weermeter. “Dan keert het KNMI na meer dan honderd jaar officieel weer terug”, zegt Stijnen trots. 

Down to Earth

Het museum trok vorig jaar 34.000 bezoekers, een record. Ter vergelijking: in 2019 waren dat er 20.000. Sonnenborgh valt qua omzet nog onder de categorie ‘kleine musea’, maar er is de laatste jaren steeds meer te doen. Dat is mede te danken aan de ruim honderd vrijwilligers, onder wie oud-docenten.

“We zijn van oudsher gericht op kinderen, ouders en grootouders, maar we proberen ook meer jongeren te trekken. Bijvoorbeeld door het Down to Earth-festival in de zomer. Het is een festivalmix tussen wetenschap, kunst, muziek en het gaat heel erg over de verbinding tussen mens en aarde.”

Tekst loopt door onder foto.

Lichtvervuiling

Ook buiten reguliere openingstijden is het programma uitgebreid, met openstellingen op donderdagavond en speciale kijkavonden met lezingen in het weekend. Waar de sterrenwacht vroeger bewust aan de rand van de stad lag voor optimaal zicht, gooit lichtvervuiling soms wel roet in het eten.
“Jupiter, Saturnus en de maan kun je goed zien. Maar de ‘deep sky-objecten’, nevels, zijn heel lichtzwak. Die kun je minder goed zien”, zegt Stijnen. In de toekomst hoopt het museum dat met speciale software op te lossen. 

Verbouwplannen

Daarnaast zijn er plannen om het oudste deel - het bastion - te verbouwen tot cultuurpodium. “Film, muziek, lezing, theater, spoken word, noem maar op. En dan wel met onze kernthema’s. Ook willen we makers van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht de kans geven om daar te experimenteren.”

Maar eerst staan op vrijdag 27 februari en zaterdag 28 februari de Landelijke Sterrenkijkdagen op het programma. Dan is het museum aan de Zonnenburg 2 naast overdag ook van 19.00 tot 23.00 uur geopend. “We zetten extra kijkers klaar, er zijn minicolleges en de toegang is iets goedkoper dan normaal. En als het bewolkt is, kun je het planetarium in voor een ruimtereis door het heelal.”