Muziek op de Mariaplaats

De historische vereniging Oud-Utrecht maakt voor DUIC wandelingen door de stad, op zoek naar bijzonder erfgoed. Deze keer lopen we een rondje Mariaplaats en Mariahoek met aandacht voor de muziekgeschiedenis en 150 jaar Utrechts Conservatorium.

Een van de bijzondere plekken van middeleeuws Utrecht is de Mariaplaats waar vanaf de 11e eeuw de Mariakerk stond. Deze kerk is in verval geraakt en in de 19e eeuw afgebroken. Het koor bleef tot 1844 nog staan als stadsmuziekzaal en werd in 1847 vervangen door het Gebouw voor Kunsten & Wetenschappen dat als Utrechtse Concertzaal diende. Veel Nederlandse premières vonden hier plaats en grote namen verschenen, zoals Clara Schumann, David Popper en Anton Rubinstein. Johannes Brahms introduceerde hier zijn pianoconcerten. Ook hedendaagse musici traden hier op zoals de oud-leerlingen Janine Jansen, Tania Kross en Wouter Hamel. 

Het HKU Utrechts Conservatorium is op 1 december 1875 opgericht als Toonkunst-Muziekschool en is een van de oudste muziekopleidingen in Nederland. Deze opleiding is sinds 1971 gevestigd in twee gebouwen aan de Mariaplaats in Utrecht: in het voormalige ziekenhuis St. Joannes de Deo en in het voormalige concertgebouw, het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen (K&W). Het Utrechts Conservatorium is in 1987 met de Beiaardschool en het Nederlands Instituut voor Kerkmuziek opgegaan in de Faculteit Muziek van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU). Het hele collegejaar wordt 150 jaar Utrechts Conservatorium gevierd, van november 2025 tot en met juni 2026.

Van de Mariakerk is de kloostergang met kruidentuin het laatste restant dat te zien is in de  pandhof Sinte Marie achter K&W en het Joannes de Deo gebouw. Je vindt er ook een muurschildering van schilderscollectief De Strakke Hand. Die geeft een inkijkje in de Mariakerk, zoals die is getekend door Pieter Saenredam in 1636. Er zit ook een grapje in de muurschildering: een meisje met een muziekkoffer, om de link te leggen met het naastgelegen conservatorium.

Mariahoek en Gertrudiskapel

We lopen nu links om het gebouw van Joannes de Deo heen, gaan dan rechts de straat in, dan even goed kijken en aan het einde rechts door een steegje. Vlak naast de Mariaplaats is hier de Mariahoek, en, nauwelijks vanaf de straat te zien, maar wel in de Mariahoek, de schuilkerk van Sinte Gertrudis. Het is de oudste overgebleven schuilkerk van Nederland. Tegenwoordig heeft deze schuilkerk de naam Gertrudiskapel. De schuilkerk ontstond rond 1640 door het uitbreken van muren en plafonds van een kanunnikenwoning uit het jaar 1240. Deze ruime middeleeuwse woning behoorde aan het kapittel van de Mariakerk. De schuilkerk bood een toevlucht aan katholieken die na de reformatie niet meer in hun kerken konden.

De Gertrudiskapel diende als kerk tot de wijding van de Gertrudiskathedraal in 1914. In 1928 werd het Oud-Katholiek Museum erin gevestigd, dat in 1968 met andere collecties werd samengevoegd tot het Museum Catharijneconvent. Het eerste project van het Nationaal Restauratiefonds was de restauratie in 1992 van de Oud-Katholieke kathedraal en de schuilkerk. De schilderingen die al in het kanunnikenhuis hadden gezeten, kwamen puntgaaf tevoorschijn. Na restauratie werd de kapel onderdeel van zalencentrum ‘In de Driehoek’, met ingang aan het Willemsplantsoen. De kapel is een bezienswaardigheid met galerijen en schilderingen in de stijl van de Utrechtse Caravaggisten. We lopen de Mariahoek uit en komen dan weer op de Mariaplaats. Aan de overkant van de straat vinden we een afbeelding van misschien wel het mooiste stadsgezicht van Utrecht: de Mariakerk en Mariaplaats, geschilderd door Pieter Saenredam in 1662. Het is hier als tegeltableau weergegeven. We zien de muur van de immuniteit van de Mariakerk en de torens van de Dom en de Buurkerk.

Muziekspektakel

Op zondag 28 juni is er een bijzondere viering van het 150-jarig bestaan van HKU Utrechts Conservatorium met het muziekspektakel De Schat van Utrecht. Iedereen die dat wil kan meedoen. Voor zangers en muzikanten zijn er gratis gastlessen en is er de mogelijkheid aan te sluiten bij repetities met studenten. Aanmelden kan tot en met dinsdag 26 mei. Het start met een grote muzikale parade van Domplein naar Mariaplaats met muziek van Jacob van Eyck, de zeventiende-eeuwse blinde fluitist en carillonspeler van de Domtoren. Eenmaal aangekomen op de Mariaplaats wordt een compositie uitgevoerd die Louis Andriessen in 1970 schreef voor de toenmalige muziekschool: De Schat van Scharlaken Rackham.

Community Muziekgeschiedenis van Utrecht

Mozart, Brahms en Bartok in Utrecht. Muziek op de schilderijen van de Utrechtse Caravaggisten. Recensies, concertprogramma’s, 150 Jaar Utrechts Conservatorium. En wat klonk er bij de bezoeken van Karel V en Philips II aan Utrecht? Kortom: er is heel veel te ontdekken en te delen over de rijke muziekgeschiedenis van Utrecht, in hele brede zin - van carillon tot popmuziek. Frank de Munnik, docent muziekgeschiedenis HKU Utrechts Conservatorium, is op zoek naar liefhebbers en andere nieuwsgierigen om met leden van Oud-Utrecht een community te beginnen over de muziekgeschiedenis van Utrecht.a

Tekst: Dick de Jong

Foto’s: Het Utrechts Archief