In heel Nederland wordt op 5 mei het einde van de bezetting door de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog gevierd. Dit gebeurt via duizenden initiatieven, waaronder veertien Bevrijdingsfestivals waar doorgaans meer dan een miljoen bezoekers op afkomen. Ook in Utrecht staan op 5 mei veel evenementen op de agenda, terwijl de stad in 1945 pas op 7 mei werd bevrijd. Hoe zit dat precies?
Waarom Nederland Bevrijdingsdag viert op 5 mei, terwijl Utrecht pas op 7 mei werd bevrijd
Terwijl de Duitsers aan het oostfront al veel terrein verloren en zware verliezen leden, zetten op 6 juni 1944 meer dan 150.000 geallieerde troepen tijdens de grootste amfibische operatie uit de geschiedenis voet aan wal in Noordwest-Europa. Deze Amerikaanse, Britse en Canadese legers rukten vervolgens vanuit Noordwest-Frankrijk op om Europa te bevrijden en de Duitsers te verslaan. Het zijn dan ook deze soldaten aan wie wij onze bevrijding grotendeels te danken hebben.
Tekst loopt door onder foto
De Duitse troepen waren echter niet in een keer verslagen. Het dorpje Mesch in Zuid-Limburg was het eerste stukje Nederland dat werd bevrijd. Dit was op 12 september 1944. In dezelfde maand vond Operatie Market Garden plaats, waarmee de geallieerden hoopten snel door Nederland op te kunnen trekken naar Duitsland. In Arnhem strandde deze operatie, omdat de brug over de Rijn een ‘brug te ver’ bleek.
Hongerwinter
Limburg, Noord-Brabant en delen van Zeeland en Gelderland waren in het najaar van 1944 weliswaar bevrijd, maar de geallieerden rukten niet verder op over de grote rivieren. Daardoor bleven het westen en noorden bezet. Hoewel de bevrijding nabij was, voltrok zich in deze periode een van de donkerste hoofdstukken van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. In de winter van 1944 en 1945 stierven in de bezette gebieden naar schatting 20.000 mensen door honger en kou. Deze periode staat bekend als de Hongerwinter.
Tekst loopt door onder foto
In maart 1945 lukte het de geallieerden om Oost- en Noord-Nederland te bevrijden. Ondertussen naderde het Rode Leger, dat voor een aanzienlijk deel bestond uit Oekraïners, de Duitse hoofdstad Berlijn. Vanaf halverwege april begon de Slag om Berlijn, waarbij naar schatting zo’n 200.000 doden vielen. Op 30 april pleegde Adolf Hitler zelfmoord en in mei capituleerde Duitsland.
Hotel De Wereld
Op 4 mei 1945 werd op de Lüneburger Heide de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland, Noordwest-Duitsland en Denemarken ondertekend door admiraal Hans-Georg von Friedeburg en de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery. De capitulatie trad de volgende ochtend, op 5 mei, in werking. In Nederland werd die overgave op dezelfde dag nog formeel bevestigd in Hotel De Wereld in Wageningen. Dit moment geldt als het symbolische einde van de Duitse bezetting van Nederland en dit is ook de reden dat we op 5 mei nog steeds Bevrijdingsdag vieren.
De Duitsers hadden zich daarmee nog niet overal definitief overgegeven. Op 7 mei 1945 werd in het Franse Reims een voorlopige capitulatie ondertekend door generaal Alfred Jodl, namens het Duitse opperbevel. Daarbij gaven de Duitsers zich over aan de geallieerden, waaronder de Britten en de Amerikanen. Omdat de Sovjet-Unie niet volwaardig bij deze ondertekening betrokken was, werd deze overeenkomst nog niet als de definitieve overgave van Duitsland beschouwd.
Die volgde een dag later, op 8 mei 1945, in Berlijn-Karlshorst. Daar werd de capitulatie opnieuw officieel bekrachtigd. Namens Duitsland tekende veldmaarschalk Wilhelm Keitel, terwijl aan geallieerde zijde onder anderen Georgi Zjoekov, de belangrijkste maarschalk van de Sovjet-Unie, aanwezig was. Dit document werd laat in de avond ondertekend, waardoor het in Moskou al 9 mei was. Daarom viert Rusland jaarlijks op deze datum de ‘Dag van de Overwinning’.
Rosarium
Hoewel de Duitse troepen in Nederland zich op 5 mei 1945 officieel hadden overgegeven, betekende dit niet dat het land direct overal vrij was of dat alle Duitse eenheden al waren verdwenen. In de dagen daarna trokken geallieerde troepen verder Nederland in om de bezetting daadwerkelijk te beëindigen en de laatste Duitse soldaten te ontwapenen. Op 7 mei 1945 kwamen Britse en Canadese troepen via het oosten Utrecht binnen. Zij werden onthaald door een juichende menigte.
Tekst loopt door onder foto
Terwijl deze soldaten via de Biltstraat de stad binnentrokken, voltrok zich niet ver daarvandaan een tragisch incident bij het Rosarium nabij het Wilhelminapark. In strijd met de afspraken met de geallieerden probeerde een groep van twaalf leden van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) een groep Duitsers te ontwapenen. Dit ontaardde in een vuurgevecht waarbij tien BS’ers omkwamen.
Tekst loopt door onder foto
Omdat Utrecht op 7 mei werd bevrijd, vindt op deze datum jaarlijks een feestelijke plechtigheid plaats in het Hogelandsepark aan de Museumlaan. Op deze plek werd in 1992, in het bijzijn van Prins Bernhard, een standbeeld van een ijsbeer onthuld. Dit monument herinnert aan de Brits-Canadese verkenningseenheid ‘Polar Bears’, die in 1945 via de Biltstraat de stad binnentrok.
Tijdens de plechtigheid wordt ook stilgestaan bij onder meer Nederlandse strijdkrachten die, soms zelfs op de dag van de bevrijding zelf, het leven lieten.
