Bomen langs de grachten maken een hoop los. Niet alleen op de plekken waar de wortels voor problemen zorgen, maar ook in de reactievelden. Wanneer DUIC publiceert over oude en nieuwe bomen langs de Oude- en Nieuwegracht ontpoppen er zich al snel discussies. Want horen die bomen historisch gezien wel langs de grachten?
Horen al die bomen wel langs de Oude Gracht in Utrecht?
Enkele honderden bomen staan er langs de grachten, waarvan ook meerdere al ruim honderd jaar oud zijn. Bomen maken een enorm verschil in het aanzicht van de grachten, dat is altijd goed te zien in de vergelijking tussen foto’s die gemaakt zijn in de winter en zomer – wanneer er wel of geen bladeren aan de bomen zitten. Sowieso is er de afgelopen jaren veel aandacht voor bomen langs de grachten, dat gaat samen met het gigantische project om de werven, kelders en muren te restaureren.
Omdat bomen en de wortels voor problemen kunnen zorgen, moet er regelmatig een exemplaar gekapt worden. Tegelijkertijd plant de gemeente ook nieuwe bomen langs de werven. Elke keer als DUIC hierover publiceert, komt de discussie weer naar boven. Horen de bomen er wel of niet?
Een simpele vraag, met een wat langer antwoord. We gaan eerst even terug in de tijd. De Oude Gracht – al werd die zo nog niet genoemd want er was nog geen Nieuwe Gracht – is in de twaalfde eeuw gegraven waarmee de Vecht en de Vaartsche Rijn verbonden werden. De grond werd op de oevers gegooid waarmee ook het hoogteverschil met de straat groter werd. In de loop van de tijd werd dit hoogteverschil steeds slimmer uitgebaat, waarbij goederen via de laaggelegen oevers de kelders onder de grachtenpanden in werden gereden. De twee kilometer lange Oude Gracht werd zodoende een uitgestrekte haven.
Tekst gaat verder onder afbeelding
Maar stonden er toen al bomen? Er was in ieder geval geen overheid die toen overal bomen plantte. De werven waren toen voornamelijk particulier bezit. Omdat er sprake was van een werkterrein, het was tenslotte een havengebied waar men constant aan het laden en lossen was, waren bomen niet heel praktisch. Toch waren er volgens cultuurhistorisch onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de gemeente, wel zeker bomen te vinden. Vooral op de plekken waar de werven wat ruimer waren, in het centrale deel, zouden door ruimtegebrek waarschijnlijk geen bomen hebben gestaan.
Omdat er geen centraal gezag was dat bomen liet planten, was het ook aan de eigenaar van het grachtenpand om te kiezen wat voor boom er kwam. Het was al met al dus een paar eeuwenlang een allegaartje, met plekken zonder bomen, en waar ruimte was en de eigenaar het mooi vond, met bomen.
Dit bleef lange tijd zo. Wie afbeeldingen in Het Utrechts Archief kijkt van enkele eeuwen geleden, ziet op tal van plekken zeker bomen staan, op andere plekken weer geen. Niet alleen op de werven waren bomen te vinden, ook op het niveau van de huizen – op straatniveau - stonden bomen.
Tekst gaat verder onder afbeelding
Uit het cultuurhistorisch onderzoek blijkt dat toen de functie van de grachten veranderde, ook de visie op het aanzien van het gebied ging veranderen. De functie van de Oude Gracht als havengebied nam sterk af in de tweede helft van de negentiende eeuw. Begin twintigste eeuw zorgde dit ervoor dat de werven ook steeds minder goed onderhouden werden door de particuliere eigenaren. Dit leidde er uiteindelijk toe dat steeds meer stukken werven door de gemeente overgenomen werden. Het wervengebied veranderde zo van particulier havengebied naar een soort openbare straten. Daarmee begon ook steeds meer de gemeentelijke bemoeienis en het vakkundig aanplanten van bomen.
Tekst gaat verder onder afbeelding
Bovenstaande schetst vooral de situatie langs de Oude Gracht. De situatie aan de Nieuwe Gracht is weer anders. Wie daar verder over wil lezen kan zeker eens het cultuurhistorisch rapport van de gemeente erop naslaan. De conclusie van dit rapport over bomen langs de grachten is als volgt: “Samenvattend kan worden gesteld, dat bomen vanouds een belangrijke rol in het Utrechtse grachtbeeld hebben gespeeld, maar dat deze rol niet altijd dezelfde was.” In de middeleeuwen was het vooral een allegaartje, zonder eenduidig beleid of beeld. Wel waren er toen zeker ook al bomen te vinden.
Dit bleef lang het geval, alhoewel er steeds meer aandacht kwam voor bomen en het aanzien van de grachten. Toen in de loop van de negentiende eeuw de economische functie van de Oude Gracht als havengebied afnam, kon men steeds meer naar de werven kijken als sieraad van de stad en werden bomen doelbewust aangeplant. Horen bomen bij de Oude Gracht? Het korte antwoord is zeker ja, maar het ligt ook aan de tijd, functie en plek of bomen er wel altijd echt bij hoorden.
Hoe zit het nu? De bomen geven tegenwoordig karakter aan de Oude Gracht en het wervengebied. Maar ze zorgen ook regelmatig voor hinder. De wortels hebben te weinig ruimte om te groeien en zorgen voor schade. In het kader van het grootschalige restauratieproject worden bomen gekapt waarbij de gemeente toezegt om nieuwe bomen te planten. Deze nieuwe bomen moeten op plekken worden geplant waar genoeg ruimte is en waar ze geen schade aan erfgoed kunnen veroorzaken. Dat betekent wel dat er niet overal evenveel bomen terugkomen.
Oudegracht of Oude Gracht
Is het nu Oudegracht of Oude Gracht? Bezongen in liedjes, vastgelegd op schilderijen en gefotografeerd door duizenden toeristen. De Utrechtse grachten mogen er zijn. Maar wat is eigenlijk de juiste schrijfwijze: Oude Gracht of Oudegracht? Een zoektocht op het internet laat zien dat beide vormen gebruikt worden. Maar er kan maar één goede spelling zijn. De officiële spelling voor de straat is Oudegracht, de waterweg heet Oude Gracht. Beide schrijfwijzen hebben dus hun eigen betekenis.
