Stille getuigen van een groot drama in Utrecht

Op de ramen staan V’s en op de stoepen leuzen. Aan de kant van de Magdalenastraat is op de grond nog net ‘…de joden’ te lezen en aan de kant van de Nieuwegracht begint een leus met ‘Victorie’. Zonder twijfel: deze foto komt uit de Tweede Wereldoorlog.

In de zomer van 1941 zijn veel gebouwen op vergelijkbare wijze beklad in heel Nederland. Eerder dat jaar is er een propaganda-actie geweest van de geallieerden. Zij maakten de bevolking daarmee duidelijk dat Duitsland overwonnen zal worden. Op strooibiljetten die boven Nederland zijn gedropt, staat de V van ‘Victory’. De Duitsers antwoorden met hun eigen V. Zij kiezen de wat stroeve slogan: ‘V = Victorie, want Duitschland wint voor Europa op alle fronten’.

(Tekst loopt door onder afbeelding)

Gezien de Nederlandse leuzen, zijn het hoogstwaarschijnlijk aanhangers van NSB-leider Mussert geweest die het pand hebben beklad. Op het adres Nieuwegracht 92 zit in 1941 dan al zeventig jaar het Centraal Israëlitisch Weeshuis, in de volksmond ‘het joodse weeshuis’.

Daarin zitten op dat moment ongeveer zeventig joodse kinderen vanaf de leeftijd van zes jaar. In oktober 1942 worden ze allemaal door de Duitsers gedeporteerd, samen met het voltallige weeshuispersoneel. Op een enkeling na worden ze vermoord in concentratiekampen in Oost-Europa.

Het is onduidelijk of de foto voor of na oktober 1942 is genomen. De enorme stilte die het gebouw uitstraalt, doet vermoeden dat het weeshuis dan al leeg is.

2019
Ongeveer 78 jaar na de bekladding is in het voorste gedeelte van het pand het Leger des Heils gevestigd. Het achterste deel, met daarin onder andere een synagoge, is eigendom van de liberaal joodse stichting Merkaz.

Op en voor het gebouw zijn er verwijzingen naar het grote drama dat zich in de Tweede Wereldoorlog heeft afgespeeld. Aan de voorgevel is een hardstenen herdenkingsplaquette zichtbaar, met een tekst die begint met ‘Het kind is niet meer’. Verder zijn er de mooie stenen letters ‘Centraal Israëlitisch Weeshuis’ en jaartallen, die beide in de oorlog in opdracht van de Duitsers waren verwijderd. En in het trottoir liggen ter nagedachtenis aan de slachtoffers vijf struikelsteentjes. Maar er blijken nog meer verwijzingen te zijn. Om preciezer te formuleren: stille getuigen.

Kijk tegenwoordig maar eens goed naar de muur aan de Magdalenastraat. Daar zijn namelijk nog steeds sporen te zien van de bekladding. Goed te zien is aan de linkerkant de eerste V en de veeg erboven. En ook contouren van andere letters zijn herkenbaar (bijvoorbeeld de V ernaast en bij de leiding de R).

(Tekst loopt door onder afbeelding)

De aanwezigheid van deze verfresten zijn, naar mijn weten, nauwelijks bekend in het Utrechtse. Maar wat hier nu mee te doen? Verwijderen? Een perspex plaat ervoor zetten, een informatiebordje erbij en het als een museumstuk koesteren? Of de zon en regen verder zijn werk laten doen, zoals het al 78 jaar gaat? Moeilijke vragen.

Soortgelijke sporen werden overigens in 2011 ontdekt in de Diezestraat in de Amsterdamse Rivierenbuurt. Daar ging het om V’s boven twee trapportalen. Met deze ontdekking is uiteindelijk niets gedaan: ze zitten er nu nog (zoek maar eens met Google Streetview naar Diezestraat 25-27 en 29-31).

Tekst en foto’s: Jim Terlingen. Zwart-witfoto komt uit de collectie van het Joods Historisch Museum uit Amsterdam. Met dank aan Koos Winkelman uit Arnhem, die de Utrechtse verfresten enkele jaren geleden zag en zijn ontdekking deelde op een internet-forum.