Er is elk jaar extra subsidie nodig om de sluiting van bibliotheekvestigingen in Utrecht te voorkomen. Hoewel eerst gesproken werd over het sluiten van drie tot vijf vestigingen blijkt uit de nieuwste ramingen dat er zes locaties dichtmoeten als er geen geld bijkomt. Maar als er wel geld beschikbaar komt, groeit de bibliotheek met de stad mee en kan de organisatie een brede maatschappelijke rol vervullen. De keuze ligt uiteindelijk bij de gemeenteraad; een kleinere bibliotheek die de slechts een deel van de wettelijke taken vervult, een impactvolle bibliotheek die meehelpt sociale vraagstukken aan te pakken of toch een middenweg? Het college van B&W lijkt eerst te willen gaan voor een eenmalige bijdrage om de plannen verder te bekijken. We spreken Deirdre Carasso, sinds twee jaar directeur van de Bibliotheek Utrecht, over de toekomst.
Toekomst Bibliotheek Utrecht onzeker; extra geld nodig om sluiting van zes vestigingen te voorkomen
Eerst maar even terug in de tijd. Vorig jaar werd bekend dat het financieel niet goed gaat met Bibliotheek Utrecht. Er moest direct geld bijkomen, anders zou er flink bezuinigd moeten worden. Het college van B&W kwam over de brug met 1 miljoen euro voor 2023 en in de tussentijd gingen zowel de gemeente als de bibliotheek aan de slag om te kijken hoe de toekomst voor de bibliotheek er uit moet zien. Want hoewel met die 1 miljoen euro tijd werd gekocht, duidelijk was wel dat er meer moet gebeuren om de sluiting van vestigingen te voorkomen. De gemeente Utrecht liet onderzoek doen naar de financiën, de bibliotheek naar scenario’s voor een toekomstbestendige bibliotheek.
De conclusies van die onderzoeken zijn nu bekend. Duidelijk is dat er ferme keuzes moeten worden gemaakt. De bibliotheek bezuinigt nu al 0,5 miljoen euro per jaar en verdient extra waar mogelijk, maar zonder extra subsidie krijgt de bibliotheek het financieel erg moeilijk. Een groot deel van de begroting heeft te maken met de huisvesting en de kosten die daarmee samenhangen. Onderzoeks- en adviesbureau Andersson Elffers Felix heeft drie toekomstscenario’s daarvoor bedacht. We lopen ze in het kort even langs.
Tekst gaat verder onder afbeelding
Afschalen
Mocht de gemeente niet bereid zijn om structureel extra geld te investeren in Bibliotheek Utrecht dan volgt er maar een ding; het sluiten van locaties. De bibliotheken in Oog in Al, Vleutendorp, Tuinwijk, Lunetten, Waterwin en Hoograven gaan dan dicht. Daarnaast wordt de vestiging in De Meern omgebouwd naar een uitleenpunt waarbij leden alleen nog maar gereserveerde boeken kunnen halen en brengen. De bibliotheek heeft bij de keuze gekeken naar de maatschappelijke opgaven in een wijk, het bezoek en de spreiding. Met dit scenario lost de bibliotheek het tekort zelf op. Wel is er eenmalig 2,9 miljoen euro nodig: want het sluiten van vestigingen kost ook geld. Bij dit scenario heeft Utrecht een uitgeklede bibliotheek met zes minder vestigingen.
Maximaliseren
Bij dit scenario behoudt Bibliotheek Utrecht een sterke positie in de groeiende stad. Daar is wel jaarlijks 2,2 miljoen euro extra voor nodig. Met dat geld kunnen de locaties in Kanaleneiland, Tuinwijk, Oog in Al en Hoograven verhuizen naar meer geschikte locaties en wordt er in de andere vestigingen bescheiden geïnvesteerd in onder andere extra werkplekken voor scholieren, verruimen van openingstijden en verdere samenwerking met andere partijen in de stad. Mogelijk kan hier deels rijkssubsidie voor gebruikt worden die vanaf 2025 wordt verwacht. De locatie Waterwin zal wel de deuren sluiten als de gemeente kiest voor dit scenario.
Tussenvariant
Naast de twee uitersten is er ook nog een middenweg. Daarbij gaan er ook nog locaties dicht, zoals Tuinwijk en Waterwin. Andere vestigingen veranderen in uitleenpunten; Oog in Al, De Meern, Vleutendorp. Lunetten wordt dat ook of gesloten. Tegelijkertijd wordt er wel geïnvesteerd in de andere kernvestigingen om die in de behoeften te kunnen blijven voorzien. De bibliotheek blijft dus fysiek aanwezig op veel plekken, maar de functie wordt een stuk kleiner. Voor dit scenario is jaarlijks 1,1 miljoen euro extra nodig.
Tekst gaat verder onder afbeelding
[caption id=”attachment_405871” align=”aligncenter” width=”1024”]
De voorkeur van Deirdre Carasso is geen verrassing, zij wil graag investeren in de bibliotheek. Sinds eind 2020 is ze directeur van de bibliotheek. “Ik vind dat de stad het maximalisatiescenario verdient. De bibliotheek heeft een brede rol in de stad, en die functie wordt alleen maar breder. We willen investeren in een toekomstbestendige, maatschappelijke relevante, educatieve bibliotheek.” Carasso benadrukt dat bibliotheken tegenwoordig meer zijn dan alleen een plek waar boeken uitgeleend worden. In 2015 is er een wet aangenomen waar ook de andere taken van bibliotheken omschreven worden, denk daarbij aan educatie, ontmoeting en debatten organiseren, bewoners kennis laten maken met kunst en cultuur, digitale vaardigheden ontwikkelen en het bevorderen van lezen en literatuur.
Carasso: “Bibliotheken zijn ontmoetingsplekken waar mensen met alle leeftijden en achtergronden samenkomen om te leren. We werken aan kansengelijkheid, geletterdheid en helpen bewoners om mee te kunnen komen in de digitale samenleving. Onze functie groeit alsmaar, er zijn steeds meer educatieve, sociale en culturele initiatieven die georganiseerd worden in onze vestigingen. Door onszelf, maar zeker ook door andere partijen in de stad.” Het aantal leden van de bibliotheek steeg vorig jaar met 10.000 naar 87.000, ook waren er 1,6 miljoen bezoeken terwijl dat voor de coronacrisis nog 1,3 miljoen waren. Daarbij ziet Carasso ook dat de bibliotheek veel gebruikt wordt door Utrechters die geen lid zijn. “We zijn een bibliotheek voor alle inwoners, niet alleen de leden.”
Tekst gaat verder onder afbeelding
Carasso: “Ondertussen bezuinigen we op de overige kosten waar mogelijk en proberen meer inkomsten te genereren. We zijn in goed overleg met de gemeente en ik realiseer mij heel goed dat zij keuzes moet maken, dat er meer financiële noden zijn ook op maatschappelijk terrein. Maar het tussen- en bezuinigingsscenario zijn heel somber waarbij de bibliotheek uit veel wijken verdwijnt of vestigingen worden geminimaliseerd tot uitleenpunt. Er gaat dan een belangrijke sociale infrastructuur verloren, niet voor niets werden bibliotheken tijdens de coronacrisis bestempeld tot een essentiële voorziening.”
Terwijl de vraag naar de bibliotheek volgens Carasso groeit en de functie en het bereik groter worden, stijgen de kosten ook explosief. In het onderzoek van AEF staat ook dat de opgave dus tweeledig is, de bibliotheek moet ontwikkelen om bij te kunnen dragen aan maatschappelijke opgaven maar tegelijkertijd moet er ook een financieel tekort worden opgelost.
Tekst gaat verder onder afbeelding
Ontstaan tekort
Toch hangt daar dus wel een flink prijskaartje aan. Dit terwijl er meer maatschappelijke organisaties het op dit moment niet breed hebben. Het geldtekort bij de bibliotheek is vanwege verschillende reden zo groot geworden. In opdracht van de gemeente Utrecht heeft EY onder meer onderzoek gedaan naar de financiële situatie. De conclusies sluiten grotendeels aan bij eerdere berichten; de tekorten ontstaan door algemene prijsstijgingen, achterstalligheid in onderhoud en ICT en een benodigde professionalisering van de organisatie. Hierbij speelt ook mee dan de bibliotheek in 2013 verzelfstandigd is en dat afspraken die toen zijn gemaakt nu nadelig uitpakken.
EY noemt al deze ontwikkelingen onvermijdbaar, maar geeft wel aan dat er in het verleden keuzes zijn gemaakt waarbij mogelijk onvoldoende rekening is gehouden met de effecten op lange termijn. Dit werd duidelijk toen Carasso na haar aantreden een nieuw meerjarenplan- en begroting maakte. Uit de actualisatie van het zogenoemde meerjarenonderhoudsplan, een document waarin de verwachte kosten voor onderhoud aan de panden staat, bleek dat er te weinig geïnvesteerd was in ICT en dat er sprake was van achterstallig onderhoud. Daar komen de grote prijsstijgingen van de afgelopen jaren overheen.
‘Het rapport bevestigt ons financiële tekort’
EY heeft ook een aantal mogelijke oplossingen op een rijtje gezet. Net als AEF staat ook in het rapport van EY dat er gekeken moet worden naar het vestigingsbeleid, oftewel het verplaatsen, behouden of sluiten van locaties. Andere opties zijn het uitstellen van investeringen in innovaties, kan de bibliotheek meer eigen inkomsten gaan vergaren en zouden er betalingsafspraken gemaakt kunnen worden met de gemeente. Een andere optie is natuurlijk het verhogen van de subsidie van de gemeente Utrecht. Daarbij schrijft EY wel: “Wij adviseren de gemeente Utrecht, indien zij overwegen de subsidie te verhogen, om in deze afweging een duidelijke relatie te leggen tussen de maatschappelijke resultaten die een investering oplevert.” Een andere ontwikkeling die op de achtergrond loopt is dat het Rijk vanaf 2025 tientallen miljoenen euro’s beschikbaar gaat stellen aan bibliotheken in Nederland. Mogelijk kan er wat van dat geld naar Bibliotheek Utrecht gaan om te investeren in de ontwikkeling van de vestigingen.
‘Idealiter kiezen we nu samen met u een structureel toekomstscenario, zodat we voort kunnen bouwen’
Carasso zegt over het onderzoek van EY: “We hebben het afgelopen jaar intensief meegewerkt aan het onderzoek en Bibliotheek Utrecht is heel kritisch onder de loep genomen. Het rapport bevestigt ons financiële tekort en beoordelen de oorzaken ervan als onvermijdbaar. Met de oplossingen die zij aandragen gaan de gemeente en wijzelf aan de slag.”
Keuzes
Nu moeten er dus keuzes worden gemaakt. Carasso schrijft daarover aan het college van B&W: “Idealiter kiezen we nu samen met u een structureel toekomstscenario, zodat we voort kunnen bouwen. Tegelijkertijd realiseren wij ons goed dat er financiële noden zijn op meer terreinen en dat u in de Voorjaarsnota voor moeilijke keuzes staat. We hebben er begrip voor dat u de aangekondigde rijksmiddelen mee wil nemen in uw afweging.”
Het college van B&W laat weten dat de twee rapporten ‘bouwstenen’ zijn om te komen tot een oplossing voor een ‘financieel gezonde en toekomstbestendige bibliotheekorganisatie’. Alleen moeten er nog veel afwegingen en plannen worden gemaakt. Er wordt daarom nu nog geen structurele keuze gemaakt. Het college kijkt daarom in hoeverre er nu een eenmalige financiële bijdrage mogelijk is en wil dan het rest van het jaar gebruiken om tot een permanente oplossing te komen. Daarbij wordt ook gekeken naar geld vanuit het Rijk. Uiteindelijk als het over extra geld gaat is de gemeenteraad nog altijd aanzet. Voorlopig blijft de toekomst van Bibliotheek Utrecht nog onzeker.
