Utrecht komt met een hardere aanpak om de ontwrichtende effecten van drugscriminaliteit tegen te gaan. Volgens burgemeester Dijksma is die aanpak ‘op z’n Utrechts’: “Streng tegenover criminelen die moedwillig de fout in gaan en met een helpende hand om perspectief te bieden aan mensen die eruit willen stappen.” De aanpak is gericht op twee pijlers: voorkomen dat jongeren in de criminele wereld terechtkomen of er in doorgroeien en criminele geldstromen verstoren.
Utrecht komt met aanpak om ‘centrale rol in internationale drugshandel’ te bestrijden
In het voorstel ‘Grenzen stellen, perspectief bieden’ staat hoe de effecten van drugsgerelateerde criminaliteit in Utrecht moeten worden aangepakt. “Utrecht vormt een centrale rol in de internationale drugshandel”, stelt burgemeester Dijksma. “Daar moeten we als één overheid sterker tegen optreden, al zal het een strijd van lange adem zijn.”
De gemeente werkt voor de aanpak samen met verschillende organisaties, zoals de politie, het Openbaar Ministerie, reclassering en Jongerenwerk. Maar ook private instellingen zijn bij de aanpak betrokken. Het gaat dan om bijvoorbeeld de Rabobank, woningcorporaties en uitzendbedrijven.
De nota is gebaseerd op een rapport waarin cijfers, analyses en onderzoek naar drugscriminaliteit van onder meer de gemeente en politie zijn samengebracht. Uit het rapport blijkt dat er in Utrecht ongeveer 50 criminele samenwerkingsverbanden actief zijn en in de regio zo’n 150. Verder blijkt dat de Utrechtse criminele netwerken te linken zijn aan criminaliteit in de rest van Nederland en in het buitenland.
Plofkraakschool
Afgelopen jaren kreeg Utrecht te maken met verschillende geweldsincidenten in het criminele circuit. Sinds 2019 zijn er zeker dertien beschietingen geweest van panden, waaronder een advocatenkantoor, vier schietincidenten richting personen en zes keer werd een handgranaat neergelegd. Ook werd in park Transwijk een grote hoeveelheid ingegraven wapens en munitie ontdekt.
Uit het rapport blijkt onder meer dat vorig jaar in Utrecht een ‘plofkraakschool’ werd ontdekt, waar jonge jongens werden opgeleid om plofkraken te plegen, in zowel Nederland als het buitenland. Veel internationaal actieve plofkrakers blijken dan ook uit Utrecht te komen: 30 van de 77 plofkrakers die in 2019 in Nederland werden aangehouden, komen uit Utrecht, voornamelijk uit Overvecht, Kanaleneiland en Hoograven.
Kweekvijver
In Utrecht en omliggende gemeenten wonen veel jongeren, waardoor de stad voor criminele organisaties de ideale kweekvijver is om jongeren te benaderen. Dat ronselen gebeurt volgens burgemeester Dijksma op een subtiele manier, bijvoorbeeld via hun eigen buurt of school. “Ze krijgen het beeld voorgeschoteld dat drugsdealers in feite gewoon handelaren zijn die klanten een plezier doen”, zegt Dijksma. “Het is zorgelijk wanneer het beeld ontstaat dat criminaliteit normaal is.”
“Ze krijgen het beeld voorgeschoteld dat drugsdealers in feite gewoon handelaren zijn die klanten een plezier doen” - Burgemeester Dijksma
Een deel van de aanpak is dan ook gericht op deze groep, de jongeren die al deels in de criminaliteit zijn getrokken en dreigen door te groeien. “We willen de kweekvijver van criminele organisaties stoppen. Er als overheid zijn op het juiste moment, maakt het verschil als we willen voorkomen dat jongeren kiezen voor criminaliteit of er permanent uit willen blijven en niet terugvallen.”
Moeilijk bereikbaar
Volgens de gemeente is juist deze groep jongeren moeilijk bereikbaar. Om toch tot hen door te dringen, gaat Utrecht werken met zogenoemde ‘credible messengers’, mensen die zelf uit de criminaliteit zijn gestapt en daardoor het gezag hebben om jongeren andere keuzes te laten maken.
“We willen de kweekvijver van criminele organisaties stoppen” - Burgemeester Dijksma
De gemeente wil de jongeren helpen bij het maken van andere keuzes, zoals het krijgen van een baan. Daarom worden speciale jobcoaches ingezet voor jongeren die moeilijk aan werk kunnen komen. De jobcoaches helpen zowel jongeren die in de gevangenis zitten als jongeren die al vrij zijn om aan werk te komen.
De gemeente gaat samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid ook kijken hoe bepaalde drempels, zoals de Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) die vaak als belemmering wordt gezien om aan werk te komen, onder voorwaarden kunnen worden weggenomen.
Wijkrechtspraak
In andere Nederlandse plaatsen zijn de afgelopen tijd pilots gehouden met wijkrechtspraak. Daarbij kijkt één rechter integraal naar de verschillende rechtszaken van een gezin of persoon. Het idee daarachter is dat de problemen van die mensen, zoals schulden, leerplicht of psychische problematiek, beter kunnen worden aangepakt. Utrecht wacht de resultaten van de andere pilots nu af en gaat dan bekijken of de wijkrechtspraak mogelijk ook in Utrecht kan worden ingezet.
Om mensen die toch in de gevangenis terechtkomen beter te kunnen helpen, gaat de gemeente intensiever samenwerken met de Dienst Justitiële Inrichtingen en de reclassering. Zo moet de kans kleiner worden dat ze na hun gevangenisstraf opnieuw de fout in gaan.
Criminele geldstromen
De tweede pijler van het voorstel gaat over criminele geldstromen. De gemeente hoopt meer inzicht te krijgen in de vele miljarden die omgaan in de drugshandel en de daaraan gerelateerde economie. Wijkagenten zien in Utrecht bij bepaalde criminele samenwerkingsverbanden binnen families dat jonge familieleden op straat strafbare feiten plegen en dat oudere familieleden zich richten op het witwassen van het crimineel verkregen geld.
Geld wordt vaak witgewassen via ‘underground banking’, internationale geldhandel zonder tussenkomst van banken. In Utrecht gebeurt dat veelvuldig, staat in het rapport, vooral naar het buitenland. Omdat de boven- en onderwereld zich vermengen, zet de gemeente in op gebiedsgerichte aanpak op plekken waar de risico’s voor criminele inmenging hoog zijn: bedrijventerrein Nieuw Overvecht en de Amsterdamsestraatweg. Van alle criminele samenwerkingsverbanden blijkt 50 procent voor het witwassen gebruik te maken van één of meer bedrijven op eigen naam of op naam van een ander.
Bedrijven die criminelen helpen om geld wit te wassen, helpen vaak meerdere criminele organisaties. Branches die volgens het rapport gevoelig zijn voor witwaspraktijken zijn onder meer koeriersdiensten, horeca, kappers, schoonheidssalons, zorgbedrijven, vastgoedverhuurders, slotenmakers en autobedrijven. In 2020 werd in Utrecht vijftig keer een geval van witwassen geregistreerd. In 2016 waren dat nog maar twee registraties.
Illusie
De gemeente heeft naar eigen zeggen ‘niet de illusie’ dat ze de nationale drugseconomie een halt kunnen toeroepen, maar wil wel barrières opwerpen om de zogenoemde schaduweconomie in de stad te verstoren en zo de aantrekkingskracht van drugshandel als verdienmodel te verkleinen.
