Vijf vragen over de maatregelen voor luchtkwaliteit in Utrecht

Waarom wil Utrecht maatregelen nemen?

Vervuiling in de lucht voelt wellicht wat ongrijpbaar en is ook minder zichtbaar, maar er zitten stoffen in de lucht die op de lange termijn slecht zijn voor inwoners. Zaken als fijnstof en stikstofdioxide kunnen op langere termijn bijdragen aan longaandoeningen en hart- en vaatziekten. De gemeente zegt de gezondheid van inwoners heel belangrijk te vinden en daarom maatregelen te nemen om de luchtkwaliteit aldoor te verbeteren.

Is de luchtkwaliteit zo slecht in Utrecht?

De luchtkwaliteit in Utrecht wordt berekend via ingewikkelde modellen en er worden op tal van plekken ook daadwerkelijk metingen gedaan. Daarbij kan het een flink verschil maken als iemand naast een drukke weg woont, of juist ver daarvandaan. Ook het moment van de dag kan zorgen voor dit soort verschillen. Dus een meting voor de hele stad, of een specifieke meting op één locatie tonen niet altijd hetzelfde beeld.

Het antwoord op de vraag of de luchtkwaliteit slecht is in de stad, is ook vooral afhankelijk van wat men als ‘slecht’ betitelt. De luchtkwaliteit in Utrecht is afgelopen jaren al verbeterd. Op dit moment voldoet Utrecht ruim aan de huidige grenswaarden van de Europese Unie. De wettelijke Europese normen worden vanaf 2030 echter strenger, om die te behalen zijn er waarschijnlijk wel wat maatregelen nodig op bepaalde plekken langs drukke wegen. Over de gehele linie doet de gemeente het echter niet slecht, afgezet tegen de EU-waarden.

Maar Utrecht wil het nog veel beter doen, de gemeente wil een voorbeeld stellen. Daarom streeft het college naar de veel strengere adviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Deze zijn zo hoog gegrepen dat de gemeente Utrecht niet verwacht deze op korte termijn te gaan halen, maar het streven is er dus wel.

Welke maatregelen wil de gemeente gaan nemen?

De lat wordt hoog gelegd en de ambities zijn groot. Er zijn een aantal maatregelen die de grootste gevolgen gaan hebben voor bewoners, bezoekers en ondernemers. Een daarvan, een unicum, is het volledig verbieden van open haarden en houtkachels. Er is geen enkele andere plaats in Nederland waar zo’n regel al geldt. Er is al besloten dat het stoken van hout buitenshuis niet meer mag vanaf 2025. Het college van B&W wil nu ook dat het verboden wordt om rookkanalen aan te leggen in nieuwbouwwoningen en vanaf 1 januari 2030 moet het stoken van hout in bijvoorbeeld open haarden en houtkachels binnenshuis helemaal verboden worden. De gemeente vindt dat het niet meer passend is om in een drukke stad als Utrecht hout te verbranden.

Naast houtstook moet ook het wegverkeer eraan geloven. Het college pleit ervoor om de milieuzone voor dieselvoertuigen en de nul-emissiezone die nu het centrum beslaat uit te breiden naar de gehele gemeente. Vanaf 2027 mogen personen- en bestelauto’s tot en met emissieklasse 4 en vrachtauto’s en bussen tot en met emissieklasse 5 dan niet meer in Utrecht komen. Op dit moment staan er nog zo’n 5.000 van dit soort voertuigen geregistreerd bij bewoners en ondernemers in de stad. Vanaf 2030 moeten alle bestelauto’s en vrachtwagens in heel Utrecht elektrisch zijn. Dat heeft gevolgen voor de bijna 11.000 bestelauto’s en 3.100 vrachtwagens in de stad die niet elektrisch zijn.

De gemeente heeft de wens om nog een stap verder te gaan; het weren van alle personenauto’s – zowel benzine als diesel – die geen emissieklasse 6 zijn. Op dit moment zijn dat 72.781 auto’s in Utrecht. Dit is juridisch echter nog niet mogelijk, maar zodra dit wettelijk kan, wordt het ingevoerd als het aan het huidige college ligt.

Vanaf 2030 zijn ook brommers en scooters, anders dan elektrisch, niet meer welkom in de gemeente. In totaal rijden er nu nog bijna 13.000 brommers en scooters die niet elektrisch zijn. Vanaf 2028 worden brommers en scooters die ouder zijn dan 10 jaar al verboden. Op dit moment rijden er nog 3.605 brommers en scooters rond die van voor 2018 zijn. In de volledige beleidsnota staan nog meer maatregelen te lezen, die gaan bijvoorbeeld over het eigen wagenpark van de gemeente en de bouw.

Gaat de luchtkwaliteit echt stukken beter worden met deze maatregelen?

Toch een opvallend gegeven, gemiddeld wordt ruim 80 procent van de luchtverontreiniging in Utrecht helemaal niet veroorzaakt in de stad. Die verontreiniging komt van buiten de gemeente – soms zelfs van buiten de landgrenzen - hiernaartoe gewaaid. Daarentegen waait een deel van de in de stad veroorzaakte luchtverontreiniging ook juist naar andere gemeenten. Ook komt een deel van de verontreinig wel van binnen de stadsgrenzen, maar heeft de gemeente er geen gezag over. Zo zijn er industriële bedrijven en het vaarverkeer op het Amsterdam-Rijnkanaal die onder de verantwoordelijkheid van de provincie en het Rijk vallen.

Royal HaskoningDHV heeft in opdracht van de gemeente Utrecht onderzoek gedaan naar de effecten van de maatregelen, en bovengenoemde maatregelen hebben effect. Daarnaast wordt erop gewezen dat iedereen een bijdrage moet doen, gemeentes, provincies, landelijke overheden en de Europese Unie. Op die manier kunnen er hele grote stappen worden gezet. De gemeente laat dan ook weten veel te gaan lobbyen naar andere overheden toe.

Zitten Utrechters hier wel op te wachten?

Het blijft altijd uiteindelijk een persoonlijke en politieke afweging hoever men wil gaan met het nemen van maatregelen voor welk effect. Zo is een algeheel rookverbod ook een maatregel met een positief effect voor de luchtkwaliteit, alleen – los van de juridische implicaties – vindt het college dat weer niet reëel. Uit eigen enquêtes van de gemeente blijkt ook dat een merendeel van de Utrechters geen voorstander is van een verbod op houtstook binnenshuis. Daarentegen maakt 70 procent van de ondervraagden zich zorgen over de luchtkwaliteit en meent dat de gemeente de bewoners moeten beschermen tegen ongezonde lucht.

Het college geeft aan er vertrouwen in te hebben om genoeg draagvlak te creëren voor de maatregelen. Die worden ook niet plotsklaps ingevoerd, maar over de duur van jaren. Ook laat de gemeente weten dat er onderzocht gaat worden of sommige groepen, bijvoorbeeld mensen met een minder hoog inkomen, niet te hard geraakt worden door de maatregelen. Mensen met een lager inkomen kunnen bijvoorbeeld moeilijker een nieuwe schonere auto kopen. Daarom wordt er nagedacht over subsidiemogelijkheden. Al met al heeft het college van B&W nu de plannen gepresenteerd. Het is uiteindelijk aan de gekozen gemeenteraad om hier over te stemmen.