Dixonspand: Utrechts grootste gevelkunstwerk dreigt te verdwijnen

Dixonspand: Utrechts grootste gevelkunstwerk dreigt te verdwijnen
Het Dixonspand in 1982 (foto W. Meijnen/Het Utrechts Archief)
Is het architectuur, kunst of een enorm koekblik? Het pand op de hoek van het Vredenburg en Achter Clarenburg is in 40 jaar zo opgegaan in het stadsbeeld dat niemand er meer bij stilstaat. Toch is dit ingepakte gebouw uniek. De kleurige emailleplaten zijn in 1977 ontworpen door Jan Bons als vrolijk tegenwicht voor Hoog Catharijne. Tegelijkertijd sloeg hij een brug tussen het oude en nieuwe deel van het centrum. De huidige eigenaar wil het pand verbouwen en het Turkse kiprestaurant Gagawa, dat het tegenwoordig huurt, wil uitbreiden naar de verdiepingen. Voor het kunstwerk lijkt geen plaats meer.

Is het architectuur, kunst of een enorm koekblik? Het pand op de hoek van het Vredenburg en Achter Clarenburg is in 40 jaar zo opgegaan in het stadsbeeld dat niemand er meer bij stilstaat. Toch is dit ingepakte gebouw uniek. De kleurige emailleplaten zijn in 1977 ontworpen door Jan Bons als vrolijk tegenwicht voor Hoog Catharijne. Tegelijkertijd sloeg hij een brug tussen het oude en nieuwe deel van het centrum. De huidige eigenaar wil het pand verbouwen en het Turkse kiprestaurant Gagawa, dat het tegenwoordig huurt, wil uitbreiden naar de verdiepingen. Voor het kunstwerk lijkt geen plaats meer.

Voorgeschiedenis

Het latere Dixonspand werd rond 1915 gebouwd op de plaats van een 19e-eeuwse bedrijfsruimte waarboven gewoond werd. Het bestond uit een kelder, begane grond, twee verdiepingen en een hoge zolder met Franse kap. Er vestigde zich een café, afwisselend Spanjaardsoord en Schuurman geheten, met in de bovenzaal ruimte voor vergaderingen en feesten. Al snel volgden ook hotelkamers. In 1937 heropende een nieuwe eigenaar het als Hotel-Restaurant De Beurs, genoemd naar de Jaarbeurs die in 1917 op het Vredenburg ontstaan was en in 1930 een groot nieuw gebouw had gekregen.

Het pand (links) in 1965 ten tijde van restaurant Tong Au (Hulskamps Fotobedrijf/HUA)
Het pand (links) in 1965 ten tijde van restaurant Tong Au (Hulskamps Fotobedrijf/HUA)

Het was oorspronkelijk geen hoekpand: er stond nog een lager gebouw naast op de hoek van het Achter Clarenburg. Ook keek men vanuit het café/hotel niet vrij uit over het Vredenburg, maar direct op de zijkant van de oude Stadsschouwburg die daar tot 1942 stond. Rond 1955 begon de Chinese familie Chan een restaurant met de interessante naam ‘Tong Au’ op Vredenburg 65, zoals het huisnummer toen nog luidde. In de jaren 70 is het pand omgenummerd naar Vredenburg 151.

Hoog Catharijne

Het Achter Clarenburg werd met de bouw van het hypermoderne Hoog Catherijne de grens tussen de nieuwe ‘stationswijk’ en de oude binnenstad. In de oorspronkelijke plannen zou het zelfs een brede verkeersweg worden, maar protesten wisten dat te voorkomen. Wel werd de straat verbreed door de meeste oude panden te slopen, inclusief het lage hoekpand naast Vredenburg 151.

Bouwput V&D Hoog Catharijne, 1971. Op de achtergrond het witgeschilderde latere Dixonspand (Wim Uilenbroek/HUA)
Bouwput V&D Hoog Catharijne, 1971. Op de achtergrond het witgeschilderde latere Dixonspand (Wim Uilenbroek/HUA)

Begin jaren 70 kwam de Engelse foto- en elektronicaketen Dixons naar Nederland. Bestaande fotozaken werden overgenomen, maar in Utrecht begon Dixons in 1975 een nieuwe winkel, niet in het net geopende Hoog Catharijne maar op een strategische plek bij de ingang daarvan aan het Vredenburg: in het voormalige restaurant Tong Au. De plek was goed, maar het gebouw zag er slecht uit — vooral de blinde zijgevel waar je vanuit Hoog Catharijne tegenaan liep.

Architect en kunstenaar

In 1976 schakelde Dixons architect Jan van Grunsven (1926-2002) in om het winkelpand een nieuw uiterlijk te geven en voor een uitbreiding aan de achterzijde langs het Achter Clarenburg. Hij had in de jaren ’50 bij Gerrit Rietveld gewerkt en was daarna zelfstandig architect van woningen, winkels en bibliotheekfilialen.

In 1966 ontwierp Van Grunsven de Openbare Leeszaal Kanaleneiland. Hij liet deze kleurrijk beschilderen door kunstenaar-ontwerper Jan Bons (1918-2012), die hij kende via Rietveld. Bons was vooral bekend als grafisch ontwerper van affiches en logo’s voor Toneelgroep Studio, Toneelgroep de Appel, de VPRO en (later) het IDFA. Hij was echter ook monumentaal kunstenaar en maakte wandschilderingen, mozaïeken en plastieken. De samenwerking op Kanaleneiland was blijkbaar goed bevallen, want tien jaar later betrok Van Grunsven Bons ook bij het Dixonspand.

Schets voor gevelbeschildering door Jan Bons, 1976 (Bijzondere Collecties UvA)
Schets voor gevelbeschildering door Jan Bons, 1976 (Bijzondere Collecties UvA)

Uit schetsen uit Bons’ archief blijkt dat meerdere opties voor gevelbekleding zijn overwogen: een muurschildering, sgrafitto, kiezelpleister en een gemetseld reliëf van verschillende bakstenen. In deze eerste ideeën werd behalve de blinde zijgevel ook al de voorgevel meegenomen, maar nog met behoud van de ramen die uiteindelijk aan het zicht zouden worden onttrokken.

Het duo koos namelijk voor een bekleding van gedecoreerde emailleplaten op een raamwerk, van de eerste verdieping tot aan de dakrand. De oude gevel met ramen en al zit er nog gewoon achter en het pannendak steekt er bovenuit. Op de verdiepingen kwamen magazijnen, dus daar was geen daglicht nodig. De begane grond kreeg iets naar achter liggende glazen etalagewanden.

Het omhulsel was een gewaagd ontwerp dat het pand totaal van karakter zou veranderen. Toch ging de gemeentelijke Schoonheidscommissie (de toenmalige Welstand) na enkele kleine aanpassingen in augustus 1976 akkoord. Bij het bouwplan hoorde ook het nieuwe achterhuis, dat Van Grunsven echter een totaal onopvallend uiterlijk gaf.

Ontwerptekeningen voor Dixons door Jan Bons, 1977 (Bijzondere Collecties UvA)
Ontwerptekeningen voor Dixons door Jan Bons, 1977 (Bijzondere Collecties UvA)

Psychedelisch

Aan de ontwerptekeningen te zien bedacht Jan Bons eerst de vormen en daarna de kleuren. Een schets op een kartonnen maquette maakte nog gebruik van perspectiefwerking, maar het uiteindelijke werk werd ‘plat’ van karakter met egale kleuren. Dat leverde een consistenter en rustiger beeld op — als je van dat laatste kunt spreken.

Het kunstwerk doet mij denken aan de COBRA-stijl van de schilders Appel, Corneille en Constant. Dat zal komen door de felle kleuren, de ogenschijnlijk kinderlijke stijl en de fantasiewezens die je er eventueel in kunt zien — dromerige mengvormen van mensen, dieren en planten. Er zijn ook overeenkomsten met de psychedelische kunst uit de jaren ’60 en ’70. Het is in ieder geval geen figuratieve voorstelling met een betekenis. Jeroen Bons, zoon van de ontwerper, zegt erover: “Jan wilde iets vrolijks, kleurigs en vrijgevochtens maken als tegenhanger van het zakelijke Hoog Catharijne.”

Kartonnen maquette door Jan Bons, 1977 (collectie fam. Bons)
Kartonnen maquette door Jan Bons, 1977 (collectie fam. Bons)
Het bijna voltooide omhulsel, november 1977 (J. de Boer/UN/HUA)
Het bijna voltooide omhulsel, november 1977 (J. de Boer/UN/HUA)

Emaille

“De blikvanger van Dixons op de hoek van Vredenburg en Achter Clarenburg in Utrecht is bijna klaar,” schreef het Utrechts Nieuwsblad begin november 1977 onder de kop “Pand in panelen verpakt”. De gevelplaten werden bijzonder duurzaam en kleurvast uitgevoerd in emaille (glasglazuur).

De panelen werden gemaakt door de firma Langcat, sinds 1898 fabrikant van emaille reclame- en straatnaamborden. Dit Bussumse bedrijf had ook een vestiging in De Pijp in Amsterdam en Jeroen Bons herinnert zich daar in 1977 met zijn vader te zijn geweest om proefplaten te beoordelen. Het beeldmerk van Langcat, een langgerekte zwarte kat, is in de geveldecoratie opgenomen en linksonder nog aanwezig.

Beeldmerk Langcat en signatuur Bons nauwelijks zichtbaar boven latere goot (Arjan den Boer)
Beeldmerk Langcat en signatuur Bons nauwelijks zichtbaar boven latere goot (Arjan den Boer)

Beeldbepalend

Al vond niet iedereen het mooi, voor het winkelende publiek was het omhulsel aantrekkelijker dan de blinde gevel die herinnerde aan de sloop voorafgaand aan Hoog Catharijne. Door de eigentijdse toevoeging aan een oud pand werd de harde grens tussen het oude en nieuwe winkelgebied verzacht. Samen met de verticale glasmozaïeken aan de lichtgebogen gevelwand van Hoog Catharijne — het meest speelse onderdeel van het winkelcentrum — werd het Achter Clarenburg een kleurrijke winkelstraat.

Gagawa in het Dixonspand, 2016 (Arjan den Boer)
Gagawa in het Dixonspand, 2016 (Arjan den Boer)

Dixons werd in 1978 overgenomen door het Vendex-concern van V&D. Na diverse overnames in het afgelopen decennium sloot in 2014 de winkel aan het Vredenburg. Met de vestiging van kiprestaurant Gagawa kreeg het pand z’n oude horeca-functie terug. De eigenaar wil het pand binnenkort renoveren en de verdiepingen bruikbaar maken, waardoor het beeldbepalende kunstwerk dreigt te verdwijnen.

Ontmanteling

Hoog Catharijne wordt momenteel ingrijpend vernieuwd. Het Vredenburg krijgt een nieuwe pleinwand waarin niets meer zal herinneren aan de jaren 70. Alleen daarom al moet het gevelkunstwerk op de hoek blijven. Maar vooral omdat het afwijkend en eigenzinnig is — het koesteren waard tussen winkels die allemaal op elkaar lijken, ook als je het kunstwerk niet mooi vindt. Wat erachter vandaan komt is echt niet beter, zeker niet als er grote gevelreclames voor in de plaats komen.

De gevel aan het Vredenburg (Arjan den Boer)
De gevel aan het Vredenburg (Arjan den Boer)

De emaillepanelen laten zich waarschijnlijk zonder schade verwijderen. Jeroen Bons wil zich daarom sterk maken voor demontage, opslag en herplaatsing. Maar wat mij betreft stellen we alles in het werk om het op het Vredenburg te houden, waar het inmiddels thuishoort. Helaas is het geen beschermd monument, maar gemeente of welstands- en monumentencommissie: probeer deze ontmanteling te voorkomen!

Oproep

Ik snap dat het niet rendabel is om enkele verdiepingen op te offeren aan kunst. Daarom mijn suggestie aan de eigenaar/gebruiker: haal er bijvoorbeeld tien panelen uit en vervang die door glasplaten met een van binnenuit doorzichtige opdruk (en bewaar die panelen natuurlijk goed). Zo kun je de verdiepingen gebruiken, maar blijft het totaalbeeld behouden. Zie dit kunstwerk niet als een obstakel, maar doe er je voordeel mee: wie heeft er nou zo’n gek pand? Met meer gevelreclames onderscheid je je echt niet.

De gevelbekleding in 2016 (Arjan den Boer)
De gevelbekleding in 2016 (Arjan den Boer)

Tot slot, naar aanleiding van m’n eerdere stuk over de wandschildering van Jan Bons op Kanaleneiland heeft de Werkgroep Directe Voorzieningen onderzocht of deze teruggebracht kan worden. Reconstructie lijkt haalbaar, en ook de familie Bons is voorstander, maar het bestuur van de tegenwoordige moskee aan de Bernadottelaan is nog niet overtuigd. Een nieuwe kans dient zich wellicht aan als de moskee wegens ruimtegebrek naar een andere locatie gaat. Laten we ondertussen de energie richten op het behoud van het nog bestaande werk van Jan Bons.

Arjan den Boer

Arjan den Boer

Arjan den Boer houdt van geschiedenis, design, monumenten en architectuur. Op DUIC.nl schrijft hij over vergeten gebouwen en in de DUIC krant over verdwenen gebouwen.

Profiel

26 Reacties

Reageren
  1. Jasper

    Kan de gemeente er niet een beschermd stadsgezicht van maken of? Zou zonde zijn dit prachtige en opfleurende stukje op te moeten offeren.

  2. Bert

    Als ik dit artikel lees, zou ik het bijna zonde vinden als dit verdwijnt. Maar ik heb dit pand altijd en nog steeds verafschuwt. Het Vredenburg gaat er hopelijk straks beter uit zien als alles af is en dit pand mag gaarne aangepakt worden.

  3. HJ

    Het was me eerlijk gezegd nog nooit echt opgevallen.. hehe

  4. Herman

    “Dreigt” is een vereerd woord. het is meer een zegen als dit kitsch ding uit de stad verdwijnt.
    Dit soort wansmaak past prima in oorden als Leidsche Rijn of Nieuwegein. Daar zal dit “kunstwerk” de boel wellicht wel wat opfleuren, niet omdat het zo mooi is, maar vooral omdat de rest zo lelijk is.

  5. cico

    Wat mij betreft mag dat kunstwerk juist meer ruimte krijgen, het is fantastisch en ondergewaardeerd!

  6. willem

    Wat mij betreft wordt het pand in oud luister hersteld, en dus zonder de jaren 70 platen tegen de façade. We kunnen toch niet alles bewaren…?

  7. Utrechter

    Wat een leuk stukje weer! Dank je.

    Ik heb me vaak afgevraagd hoe dit zo gekomen was.

    Eerlijk gezegd vond ik het kunstwerk altijd afzichtelijk. Na jouw stukje gelezen te hebben, moet ik mijn mening misschien aanpassen. Feit blijft voor mij dat ik de plek erg fout vind. Ik hoop dat het ergens anders de mogelijkheid krijgt beter tot z’n recht te komen. Ik juich het echter toe als het hier verdwijnt.

  8. Michael

    Niet alles moet je koesteren, soms moet je ook loslaten.
    Spijtig genoeg is er al te veel moois los gelaten.

    Wat ik dus NIET voor dit kunstwerk vind gelden.
    Ik ga er niet om rouwen als die platen er zo snel mogelijk af gaan en het pand in een mooiere staat wordt opgeleverd.

  9. Matthijs

    Leuk stuk weer!

    Ten opzichte van de meeste kunst in de publieke ruimte (denk bijvoorbeeld aan die ellendige trespa-borden bij station Vaartsche Rijn of die random stukken beton langs het Merwede) vind ik het lang niet gek. Het is wel een “acquired taste” moet ik bekennen.

    Zie ook de huidige stijl van Gagawa en hoe de plint er uitziet, dat betekent weinig goeds voor de bovenliggende verdiepingen ben ik bang. Zonde.

  10. RobH

    Opzich zeg ik behouden! Het feurt die hoek op. Tenzij we de platen verplaatsen naar de Neudeflat en dan uitbreiden voor de hele toren…

  11. cameo

    Ik hoop al jaren dat deze schreeuwerige kitscherigheid ooit zou gaan verdwijnen.
    Toen Dixons vertrok was mijn teleurstelling groot dat die stuitende lelijkheid niet mee vertrok. Gelukkig keert nu het tij. Nu nog die gore platen eraf van het vroegere Aurora -Kontakt pand (mac. Donald) aan de Lange Viestraat!!

    Ik ken het pand van vroeger alsmede het afgebroken hoekpandje.
    Kwam er regelmatig met mijn ouders om er te eten. Om de hoek, het wat stille Achter Clarenburg was destijds een mix van opslag en woonhuizen maar wel in een zeer vervallen staat. De gemeente heeft het bewust laten verpauperen net zoals de stationswijk.
    Dit kleine rijtje aan het Vredenburg heeft alle ellende overleeft en het opknappen in oude staat van het hoekpand zal zeker bijdragen aan een mooier Vredenburg.
    Opschieten maar!!

    Cameo

  12. Eugene

    De Neudeflat zal ook wel uniek zijn en een bepaalde stijl ademen. Wat niet weg neemt dat ie wat mij betreft morgen tegen de vlakte mag.
    De gevelbekleding van de Dixons was gewaagd in de jaren 70, nu kinderachtig en achterhaald.
    Over gevelbekleding gesproken: die van de Intersport en het Rembrandtheater mag er ook wel af van mij. Of is dat ook kunst..?

  13. Max

    maak er een beschermd stads gezicht van…want een levendige stad heeft ook sporen uit alle periodes…

  14. Berend

    Ik vind het kunstwerk op zich beslist niet lelijk, de plaatsing in de stad wel. Te grootschalig.
    Maar wat me vooral tegenstaat is dat je de gevel er achter gewoon kunt zien. Dat roept de associatie op van een gebouw dat geblinddoekt en gekneveld is. Een mishandeld gebouw. Iedere keer als ik er langs loop voel ik de pijn.

  15. sna

    je haalt toch ook niet het Gerrit Rietveld huis weg omdat het anders is dan alle andere gebouwen
    sorry maar soms moet je kunst voor lief nemen of je het nou wel of niet mooi vindt

  16. Mark

    Prachtig inzichtgevend en inspirerend artikel. Maar wat een conservatisme in de reacties! Het fastfoodrestaurant gaat het pand echt niet restaureren, en het gaat zeker niet de oude stationwijk terugbrengen. Er zal enkel reclamebeslag tegenaan getimmerd worden, ben ik bang, zoals bij de andere oude panden er omheen.

  17. Roos Geerse

    Verplaats dit kunstwerk naar een plek die opgefleurd moet worden. Waarom kunnen we de moderner aandoende kunst niet verhuizen naar de nieuwere wijken en van de binnenstad een plek maken die je terugvoert naar eerdere eeuwen? Die neiging oud en nieuw te combineren is nu wel achterhaald en sowieso Nederlands in de slechtere zin van het woord.

  18. Mar van Griet

    Ik woon nu ruim 15 jaar in Utrecht en kom vaak in het centrum, maar het was me nog nooit opgevallen, ai…
    Vandaag dus gekeken. Niet mijn smaak, maar ik heb geen mening over wel of niet handhaven.
    Wel (al)weer een mooi verhaal over de geschiedenis van Utrecht!

  19. joey water

    Vandaag liep ik vanaf station door Lange Viestraat en dacht….wat een treurigheid. Elke poging tot vernieuwing levert alleen maar zielloze stenen blokken en glasplaten op. Vraag je een ding af: waarom gaan mensen naar Utrecht? Juist..voor de Oudegracht en omgeving. Waarom kan de nieuw architectuur niet meer aansluiten bij onze prachtige historische binnenstad? Kortom…dit pand kan verdwijnen maar de vraag is: wat krijgen we ervoor terug? Ik vrees dat ik het al weet….

  20. Danny Kalkhoven

    Wederom een goed stuk. Dank Arjen, dankzij jouw artikelen kom ik meer te weten over de stad waar ik al 56 jaar woon… Er is zoveel te vertellen over dingen waar we achteloos aan voorbij lopen! Ook dit gevelkunstwerk weer : vaak naar gekeken, maar nooit echt gezien…

  21. Toine Goossens

    Goed voorstel Arjan. Ik ben benieuwd of GaGaWa er iets mee gaat doen.

  22. FD

    Tong Au, mooie naam 🙂
    Haal die gedateerde gevelplaten er maar af.
    Heb ze altijd al spuuglelijk gevonden.

  23. Joep Haffmans

    Wat een prachtig en informatief artikel. Jan Bons mag dan in Nederland in beperkte kring bekend zijn, in het buitenland worden zijn kwaliteiten wel degelijk onderkend. Zo’n 15 jaar geleden wijdde het Moma in New York een kleine solotentoonstelling aan Jan Bons. Ik hoop dat dit kenmerkende en tot vrolijkheid stemmende gevelkunstwerk op de een of andere manier voor Utrecht behouden blijft.

  24. M.J. Schwencke, beeldend kusntenaar

    Vernietiging is een schande , verplaatsing een optie handhaving het mooiste .. overigens werk is auteursrechtelijk beschermd. Dus neem een goede advocaat in de arm.

  25. Teunis

    Als ik die foto uit ’71 zie, begrijp ik heel goed dat ze er iets mee wilden, want dat is inderdaad een lelijke blinde muur. Maar waarom moest de voorkant ook zo nodig aan het zicht onttrokken worden? Kunnen ze niet gewoon de voorgevel herstellen en een deel van de beplating direct tegen de zijgevel schroeven?

  26. Utrecht CULTUURSTAD

    Een levende stad is cultureel niet monogaam, maar bruist juist van een diversiteit, en om die reden is het belangrijk dit kunstwerk te behouden.

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).