Kunst aan gebouwen: Gezichtsbedrog in de Vogelenbuurt - De Utrechtse Internet Courant Kunst aan gebouwen: Gezichtsbedrog in de Vogelenbuurt - De Utrechtse Internet Courant

Kunst aan gebouwen: Gezichtsbedrog in de Vogelenbuurt

Kunst aan gebouwen: Gezichtsbedrog in de Vogelenbuurt
Foto: Arjan den Boer
Los van alle graffiti telt Utrecht tientallen muurschilderingen, gemaakt door bijvoorbeeld Jan Is De Man, de ‘Verfdokter’ en Jos Peeters. Rond de Tour de France en de viering van 100 jaar De Stijl zijn er nog een paar mooie bijgekomen. Vaak dienen schilderingen ter ‘opleuking’ van een blinde muur. Slechts in enkele gevallen vormen ze een samenspel met de architectuur.

Los van alle graffiti telt Utrecht tientallen muurschilderingen, gemaakt door bijvoorbeeld Jan Is De Man, de ‘Verfdokter’ en Jos Peeters. Rond de Tour de France en de viering van 100 jaar De Stijl zijn er nog een paar mooie bijgekomen. Vaak dienen schilderingen ter ‘opleuking’ van een blinde muur. Slechts in enkele gevallen vormen ze een samenspel met de architectuur.

In de jaren zestig ontstaan als medium voor politieke protesten, werden muurschilderingen in het decennium daarop een populair middel voor burgerparticipatie in de wijken. De eerste muurschilderingen in Utrecht werden eind jaren zeventig gemaakt in de Vogelenbuurt. Hoewel de wijkbewoners uit meerdere ontwerpen mochten kiezen, werden er ‘echte’ kunstenaars ingeschakeld. Als eerste maakte Anne P. Boer in 1978 ‘Ducdalf met schepen’ op de hoek van de Adelaarstraat en de Bemuurde Weerd Oostzijde. Deze schildering, in 2003 nog opnieuw aangebracht door de kunstenares, zit nu deels onder de graffiti.

In 1979 werd de Rotterdamse kunstenaar Hans van der Plas (1925-1991) gevraagd voor een drieluik van muurschilderingen aan de Nieuwe Keizersgracht. De grootste en meest zichtbare kwam op de hoek met de Adelaarstraat. Van der Plas had eerder ‘De blokkendoos’ geschilderd op een flatmuur in IJsselmonde, onderdeel van het project ‘Townpainting’ dat de Sikkensprijs 1977 won. Hij was de zoon van kunstenaar Adrianus van der Plas (zie Huis van de Arbeid) en had de Rotterdamse Academie voor Beel­dende Kunsten doorlopen. Behalve tekeningen en schilderijen maakte Hans van der Plas monumentale kunst aan gebouwen, zoals glasappliqué-ramen, wandreliëfs en mozaïeken aan kerken, scholen en bedrijven.

Illusionist

Van der Plas noemde zichzelf illusionist. Hij was gefascineerd door clowns en optische illusies. De kunstenaar speelde graag met perspectief en hield er van om de kijker op het verkeerde been te zetten. Hij beoefende een speelse vorm van surrealisme, of beter gezegd: magisch realisme. Op zijn stillevens lijken de voorwerpen bedrieglijk echt maar hebben tegelijkertijd iets onwerkelijks. Op zijn schilderijen zitten vaak ‘briefjes’ die je er zo af lijkt te kunnen halen. Ook op de muur in Utrecht paste hij de eeuwenoude schildertechniek toe die trompe-l’oeil wordt genoemd, oftewel gezichtsbedrog.

Muurschildering Adelaarstraat in 1981 (Het Utrechts Archief)

De opvallendste schildering van het drieluik staat bekend als ‘Het balkon’. Op de zijmuur van een huis aan de Adelaarstraat, met daarin drie echte ramen, is een classicistische gevel geschilderd met een balkon onder een stenen boog. Witte vogels komen uit de blauwe lucht onder de boog door gevlogen. Het perspectief van de schildering wijkt af van het huis waarop die is aangebracht, maar niet zoveel dat dit direct duidelijk is. De echte ramen zijn in die op de schildering opgenomen en lijken hierdoor scheef te zitten, terwijl het omgekeerde het geval is. Het imaginaire huis lijkt deel uit te maken van het straatbeeld. Van een afstand is moeilijk te zien wat echt is of geschilderd, zeker voor het verkeer over de Adelaarstraat. Diepe geschilderde schaduwen versterken de perspectiefwerking.

Het drieluik bestaat verder uit twee zijgevels op de hoeken van de Abraham Bloemaertstraat. De eerste en tweede schildering zijn overigens met elkaar verbonden door een beschilderde tuinmuur. De tweede muurschildering, oorspronkelijk op bakstenen, bestaat uit een zwerm vogels, ongetwijfeld geïnspireerd op de naam van de buurt. Op de derde muur is de heilige Franciscus afgebeeld die de vogels tot zich roept. Franciscus van Assisi kon volgens de legende immers met dieren praten.

Muurschilderingen Nieuwe Keizersgracht/Abraham Bloemaertstraat (Arjan den Boer)

Vernieuwing en reconstructie

Muurschilderingen in acryl hebben geen eeuwig leven, en moeten na verloop van tijd (eventueel) opnieuw worden aangebracht. In 1989 heeft Hans van der Plas het drieluik dan ook nogmaals geschilderd. Hij bracht daarbij enkele wijzigingen aan ten opzichte van zijn eerste ontwerp. Geveldetails waren anders en er vloog nu ook een vogel langs het geschilderde pannendak. Ingrijpender veranderde de voorstelling op de lage tuinmuur. Deze bestond oorspronkelijk alleen uit bloemen en vogels, maar die verving de kunstenaar door een deur met zijn eigen naambordje en een rode brievenbus. Volgens de dochter van Van der Plas omdat hij aan een studente die ertegenover woonde vroeg wat zij mooi zou vinden. Ze wilde wel een portret van zichzelf, maar toen de kunstenaar vond dat ze dan maar een spiegel op moest hangen, koos ze voor een brievenbus ‘zodat ze niet zo ver de deur uit hoefde om een brief te posten’. Het schijnt dat er soms echt mensen met een stapeltje brieven voor de stenen muur stonden.

Ruim een decennium later waren de schilderingen aan de tuinmuur en de tweede gevel, die inmiddels gepleisterd was, verdwenen. ‘Het balkon’ was er nog, maar verkeerde in slechte staat. Hans van der Plas was inmiddels overleden. In 2004 heeft Martine van der Plas, dochter van de kunstenaar en kunstrestaurator, ‘Het balkon’ hersteld en vervolgens in 2009 de andere schilderingen gereconstrueerd. Inmiddels is goed zichtbaar dat ‘Het balkon’ weer aan restauratie toe is. De beeldbepalende schildering is dit zeker waard.

Arjan den Boer

Arjan den Boer

Arjan den Boer is publicist over geschiedenis, design, monumenten en architectuur. Op DUIC.nl schrijft hij over vergeten gebouwen en in de DUIC Krant over kunst aan gebouwen.

Profiel

4 Reacties

Reageren
  1. duskey

    Muurschilderingen zijn van alle tijd. Enkele decennia geleden werden ze vaak ingezet als reclamemiddel, denk maar aan de schildering bij bakkerij Top op de hoek van de Plompetorengracht, of de recentelijk aangebrachte schildering op de hoek van de Ridderschapsstraat/Wittevrouwenstraat. Of het schilderij van Pyke Koch op het pleintje bij het Predikherenkerkhof/Asch van Wijckskade.
    Dit soort werk maakt dat saaie geveltjes een lust zijn voor het oog en zo grotendeels vrij blijven van graffity.

  2. utrechtsevogel

    De Adelaarstraat is sowieso een top-straat voor muurschilderingen!

  3. D. Steen

    Leuk! Deze muurschildering(en) zit in mijn street art tour door Tuinwijk en de Vogelenbuurt. Kijk eens op mijn instagram en/of facebook account Greetings from Utrecht of street art Utrecht.

  4. Katja

    Kijk, tag-kliederaars (“fame: , “fofs”) , zó moet het !

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).