Verdwenen fabrieken: Machinefabriek Frans Smulders aan de Croeselaan Verdwenen fabrieken: Machinefabriek Frans Smulders aan de Croeselaan

Verdwenen fabrieken: Machinefabriek Frans Smulders aan de Croeselaan

Verdwenen fabrieken: Machinefabriek Frans Smulders aan de Croeselaan
Voorstelling (deels fantasie) van de fabriek in 1913 (Het Utrechts Archief)
De bekendste verdwenen fabrieken van Utrecht zijn Demka en Werkspoor. Maar in deze nieuwe serie over verdwenen industrie zullen de meer vergeten fabrieken aan bod komen. Demka maakte staal en Werkspoor bruggen en spoorwegmaterieel, maar zij waren niet de eersten. Al in de 19e eeuw kende Utrecht staalindustrie. Uit de ijzergieterijen van de Brabantse familie Smulders ontstond de Machinefabriek Frans Smulders aan de Croeselaan, ter plekke van het huidige Rabobank-hoofdkantoor.

De bekendste verdwenen fabrieken van Utrecht zijn Demka en Werkspoor. Maar in deze nieuwe serie over verdwenen industrie zullen de meer vergeten fabrieken aan bod komen. Demka maakte staal en Werkspoor bruggen en spoorwegmaterieel, maar zij waren niet de eersten. Al in de 19e eeuw kende Utrecht staalindustrie. Uit de ijzergieterijen van de Brabantse familie Smulders ontstond de Machinefabriek Frans Smulders aan de Croeselaan, ter plekke van het huidige Rabobank-hoofdkantoor.

Voordat het bedrijf aan de Croeselaan terecht kwam, was er al een jarenlange voorgeschiedenis aan de Bemuurde Weerd en Leidseweg. Maar het begin lag eigenlijk in Tilburg, waar Willem Smulders (1815-1883) in 1838 een machinefabriekje oprichtte, een van de eerste in het land. Zijn zoons August, Charles, Louis en Frans werkten vanaf hun twaalfde in het bedrijf. Onder leiding van August begonnen zij een fabriek met ijzergieterij en scheepswerf aan de Zuid-Willemsvaart in Den Bosch. Toen daar geen ruimte meer was voor uitbreiding, namen ze in 1872 de Utrechtsche IJzergieterij over.

De Utrechtse gieterij lag op het terrein tussen de Bemuurde Weerd Oostzijde en de Gruttersdijk (nu toepasselijk Gietershof geheten) en was sinds 1827 een van de eerste moderne ijzergieterijen in Nederland. Het bedrijf kwam in 1860 in handen van de familie Van den Wall Bake, een familie van industriëlen en spoorwegingenieurs. Met de levering van spoorbruggen en draaischijven droeg de Utrechtsche IJzergieterij veel bij aan de ontwikkeling van het Nederlandse spoorwegnet. De fabriek maakte ook de ijzeren Weerdbrug die nog altijd de Oudegracht verbindt met de Bemuurde Weerd. De Utrechtsche IJzergieterij kwam echter in de problemen door hevige internationale concurrentie. Een te lage inschrijving voor de spoorbrug bij Hedel werd de IJzergieterij fataal; de gebroeders Smulders grepen toen hun kans.

Drie broers, drie fabrieken

Tien jaar later werd de locatie bij de Bemuurde Weerd te klein en verplaatste August Smulders de ijzergieterij naar de Hoogelanden Oostzijde (Lauwerecht). Daar werden grote machines geproduceerd. August leverde niet alleen ‘excavateurs‘ voor de aanleg van het Merwedekanaal, maar ook voor het Panamakanaal! Zijn broers Louis en Frans waren in 1880 echter voor zichzelf begonnen bij de villa Soeracarta aan het begin van de Vleutenseweg, handig gelegen aan de spoorlijn en de Leidsche Vaart. Weer een decennium later kregen de twee broers waarschijnlijk onenigheid, want Louis vertrok naar de voormalige buitenplaats Jaffa, verderop aan de Vleutenseweg — het begin van de Machinefabriek Jaffa. Zijn broer richtte in 1890 de Machinefabriek Frans Smulders op en bleef daarmee op Soeracarta, totdat hij in 1902 moest wijken voor de aanleg van het Buurtstation. Frans liet toen een nieuwe fabriek bouwen op het terrein tussen de Croeselaan en de Kruisvaart, waar het bedrijf tot 1962 gevestigd zou blijven.

Tekst loopt door onder de afbeelding

De bankwerkerij in 1902 (Het Utrechts Archief)

De fabriek — met maar liefst 436 werknemers in 1914 — maakte stoommachines en stoomketels en hydraulische pers- en snijwerktuigen. Zo leverde Smulders snijders aan de Rijksmunt en produceerde dommekrachten, briketpersen, veekoekpersen en oliewringers. Die laatste gingen onder andere naar de palmolieindustrie in Nederlands-Indië, waar Smulders ook briketeermachines voor de zoutwinning afzette. Een aparte afdeling was gespecialiseerd in wissels en draaischijven voor spoor- en tramwegen. Spoorbruggen werden er ook geconstrueerd, zoals in 1929 heel dicht bij huis twee hefbruggen voor de spooraftakking naar de Veilinghaven. Die rails zijn later verdwenen, maar de hefbrug over de Kruisvaart is als monument bewaard in Dichterswijk. Machinefabriek Frans Smulders leverde ook vijftig gelaste sluisdeuren voor de Afsluitdijk.

Gouden jubileum en einde

Na zijn overlijden was Frans Smulders (1851-1915) opgevolgd door twee zoons, Louis en Willem. Zij lieten een nieuwe stelplaats, wissel- en constructiewerkplaats en ketelmakerij bouwen. Na een uitslaande brand in 1929 moest het magazijn nieuw worden opgetrokken. Het jaar daarop vierde de fabriek het 50-jarig jubileum in aanwezigheid van burgemeester Fockema Andreae. ‘De werkplaatsen had men door sparregroen, palmen, vlaggedoek en talrijke bloemstukken een feestelijk aanzien gegeven. Het muziekcorps bestaande uit personeel van de fabriek, bracht, voordat de plechtigheid aanving, eenige muziekstukken ten gehoore’, schreef het Utrechtsch Nieuwsblad. In de constructiewerkplaats werd, met al het personeel erbij, een krans gelegd voor het marmeren borstbeeld van Frans Smulders. Andries Enklaar (1869-1937), de hoofingenieur van de fabriek die er al ruim 40 jaar werkte, kreeg een koninklijke onderscheiding opgespeld.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Jubileumviering 1930 (Het Utrechts Archief))

Na de Tweede Wereldoorlog leed de machinefabriek steeds meer verlies. In 1961, toen er nog 325 man werkte, werd Frans Smulders overgenomen door de Verenigde Machine Fabrieken (VMF). Die sloot al na een jaar de fabriek aan de Croeselaan definitief. Na jarenlange leegstand werden de laatste gebouwen in 1974 afgebroken. Op het terrein verrees als eerste het NS-computercentrum CVI (Centrum voor Informatieverwerking) en in 1980 begon de bouw van het Rabo-hoofdkantoor.

Arjan den Boer

Arjan den Boer

Arjan den Boer is publicist over geschiedenis, design, monumenten en architectuur. Op DUIC.nl schrijft hij over vergeten gebouwen en in de DUIC Krant dit jaar over verdwenen winkels in Utrecht.

Profiel

8 Reacties

Reageren
  1. Fred

    Dat CVI was een dochteronderneming van NS en begon in HGB 1, vervolgens huurde het een deel van het nieuwe kantoorgebouw Leeuwensteyn, verhuisde vervolgens naar het achtergelaten voormalige secretariaatsgebouw van de Jaarbeurs op het Vredenburg en verhuisde uiteindelijk naar het nieuw gebouwde kantoorgebouw aan de Croeselaan. CVI werd in 19965 verkocht aan EDS.

  2. Hans

    Mooi verhelderend verhaal verhaal. Wat is er uiteindelijk met de fabriek/gieterij van August gebeurt ?

  3. Massegast

    Mijn vader heeft er 15 jaar gewerkt. Vlak na de oorlog begonnen tot het einde in 1962. Frans Smulders was een katholiek bedrijf en mijn vader was van protestantse huize. Die combinatie kon eigenlijk niet, maar het bedrijf had dringend mensen nodig in de wederopbouwjaren. Mijn vader was regelmatig weken weg om bruggen etc. te bouwen in Zutphen, Zwartsluis en Born (L.). Het toeval wil dat ik zelf op die plek aan de Croeselaan ook jaren gewerkt heb. Bij de Rabobank. De economische transitie die Utrecht heeft doorgemaakt: van fabrieksstad naar commerciële dienstverlening was dus in ons gezin goed af te lezen. Sommigen zullen zeggen dat behalve commerciële dienstverlening Utrecht ook een kennisstad geworden is. Die kennis is echter niet nieuw. Vakkennis was er in die fabrieksstad in ruime mate. Ik kijk daar met bewondering op terug.

  4. Jan van vliet

    Weer een beetje geschiedenis wat terug gehaald wordt. Ik ben benieuwd wat het volgend verhaal zal zijn over vergeten fabrieken in Utrecht.

  5. Arjan den Boer

    @ Hans: “De oude firma A.F. Smulders verhuisde in 1903 naar Schiedam, waar het bedrijf werd voortgezet onder de naam Werf “Gusto” voorheen A.F. Smulders.”

  6. [email protected]

    Wederom zeer mooi stuk Arjan, echt mijn complimenten.

  7. Herman

    Mooie nieuwe serie, deze artikelen zijn de pareltjes op Duic.

  8. Ton Hooft

    Mooi om te lezen dat er (vooral) nog bijzondere monumentale bruggen van de gelieerde ijzergieterijen resteren: de ijzeren Weerdbrug en de hefbrug over de Kruisvaart. Ook interessant dat de fabriek van Frans Smulders aan de Croeselaan zat met op enig moment een kleine 450 werknemers. Een goede keuze om hierover te schrijven, dank voor een mooie opening van de nieuwe serie Arjan!

Plaats een reactie

Lees voor u reageert onze algemene voorwaarden. Alle reacties worden vooraf gemodereerd. Uw IP adres is geregistreerd (wordt niet gepubliceerd).