Op weg naar een rookvrije generatie; hoe Utrecht werk maakt van een rookvrije stad

Iemand die door de straten van Utrecht wandelt, loopt nog geregeld door een wolk van sigarettenrook. Met name op terrassen wordt nog veel gerookt in de binnenstad. “Voor velen horen een drankje en een sigaret nu eenmaal bij elkaar”, zegt Wilfred Jager, eigenaar van Café De Stadsgenoot. Toch is het een gewoonte die de gemeente Utrecht liever niet ziet.

De gemeente wil dat alle kinderen in 2035 rookvrij opgroeien en dat niet meer dan vijf procent van de Utrechtse volwassenen rookt. Dat is vijf jaar eerder dan het doel dat de Rijksoverheid zichzelf heeft opgelegd in het Nationaal Preventieakkoord. Volgens de gemeente ligt de lat in Utrecht bewust hoog. “Roken is een groot risico voor de gezondheid en de belangrijkste oorzaak van ziekte en sterfte in Nederland. Daarbij is nicotine zeer verslavend.”

Het gaat hierbij niet alleen om sigaretten, maar ook om vapes, snus en waterpijp. Uit onderzoek van het Trimbos Instituut blijkt dat onder jongeren vooral vapen populair is tegenwoordig. Daarom mogen vapes sinds 1 januari 2024 niet meer naar cola, perzik of andere zoetigheden smaken. Alleen tabakssmaken zijn toegestaan. Met dit verbod wil de overheid het gebruik onder jongeren terugdringen.

Tekst loopt door onder afbeelding

Rookvrije omgeving

In de strijd tegen roken richt de gemeente Utrecht zich in 2024 op drie hoofdthema’s. Ten eerste blijft de focus op een rookvrije omgeving. Op veel plekken waar kinderen komen, zoals musea, schoolterreinen, zwembaden, kinderboerderijen, speeltuinen, sportparken en bushaltes, mag niet meer gerookt worden. Sportclubs moeten hier als huurder van maatschappelijk vastgoed bijvoorbeeld op toezien. De gemeente kan boetes opleggen, maar geeft aan dat er komend seizoen nog niet beboet zal worden om clubs de tijd te geven rookvrij te worden.

Deze maatregelen hebben echter ook een keerzijde. Volgens de gemeente verplaatst het roken nu naar entrees van gebouwen en de randen van rookvrije zones. Daarom worden rookvrij-aanduidingen verbeterd en komt er extra aandacht voor rookvrije entrees, in het bijzonder bij alle gemeentelijke locaties. Bij de ingangen van het stadhuis, Stadskantoor en onder meer de locatie voor jeugdgezondheidszorg aan de Al Masoedilaan gelden al rookvrije zones.

Het aanwijzen van te grote rookvrije zones, zoals parken, het stationsgebied of de hele binnenstad, is moeilijk volgens de gemeente. Te grote of onduidelijk gemarkeerde zones kunnen juist leiden tot negatieve effecten, zoals peukenafval buiten deze zones. Het Utrecht Science Park is daarentegen wel een rookvrije zone, maar er zijn in dit gebied door de gemeente vastgestelde rookgedoogplekken.

Dampende terrassen

Zoals gezegd zijn terrassen plekken waar nog wel veel gerookt wordt in Utrecht. Maar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), die toezicht houdt op de naleving van de tabaks- en rookwarenregelgeving, kan hier niet op handhaven. Terrassen vallen namelijk niet onder het landelijke rookverbod. De gemeente probeert horecaondernemers daarom te stimuleren om zelf maatregelen te nemen tegen roken op hun terrassen, bijvoorbeeld door geen asbakken op tafel te zetten of specifieke rooktijden in te stellen.

De Beurs op de Neude is een van de horecagelegenheden die een van deze maatregelen heeft overgenomen. Sinds kort staan er op het terras aan de voorzijde van het gebouw geen asbakken meer. Klanten moeten nu zelf om een asbak vragen als ze willen roken. “Ik heb het gevoel dat er sinds deze maatregel minder gerookt wordt op ons terras”, zegt Tea, medewerker van De Beurs. “Maar het mag nog wel.”

Ook bij Café Le Journal mag nog gerookt worden. “Op dit moment willen wij iedereen zoveel mogelijk welkom laten voelen, dus ook de rokers”, zegt Kay, werkzaam bij het café. Daar sluit ook Wilfred Jager, eigenaar van Café De Stadsgenoot, zich bij aan. “Er zijn natuurlijk een hoop mensen in de horeca die roken en voor velen horen een drankje en een sigaret nu eenmaal bij elkaar.” Daarentegen heeft Hofman op het Janskerkhof standaard een rookvrij gedeelte op het terras. Volgens een medewerker kunnen klanten dit ook vooraf reserveren.

Tekst loopt door onder afbeelding

Regulering aanbod

Een tweede thema waar de gemeente Utrecht in 2024 op inzet is het beperken van de verkooppunten. Tabaksproducten mogen slechts op een beperkt aantal plekken verkocht worden. De verkoop van sigaretten en andere tabaksproducten in supermarkten is sinds 1 juli 2024 verboden. Om te voorkomen dat er hierdoor een overvloed aan tabaksspeciaalzaken ontstaat, verbood de gemeenteraad vorig jaar juni ook de opening van nieuwe tabakszaken in Utrecht.

Desondanks werd begin dit jaar een nieuwe tabaksspeciaalzaak geopend aan de Twijnstraat. Een woordvoerder van de gemeente liet toen weten dat er een inspecteur op af gestuurd zou worden. Maar die kwam niet. In plaats daarvan stelde het college van Burgemeester en Wethouders (B&W) voor het verbod in te trekken, omdat er geen landelijk beleid is om nieuwe tabakszaken te stoppen. Hoewel het Rijk beperkte bevoegdheden geeft aan de gemeente om het aanbod van rookwaren te reguleren, blijft ze hierover wel lobbyen bij de overheid.

Gezonde leefgewoonten

Als laatste richt de gemeente zich op het realiseren van gezonde leefgewoonten. Volgens de gemeente rookte in Utrecht 20 procent van de volwassenen in 2022. Dat zijn ruim 55.000 mensen. Ook rookte 29 procent van de jongvolwassenen tussen 16 en 25 jaar. De gemeente wil dit aantal verminderen en biedt daarom ondersteuning. Een voorbeeld is het project Rookvrij Leven Overvecht 2023-2025, dat gezondheidsverschillen wil verkleinen.

In een aantal wijken in Utrecht wordt meer gerookt dan in andere wijken. Een van die wijken is Overvecht. Daar rookte 27 procent in 2022. Ter vergelijking: in Vleuten de Meern en Leidsche Rijn was dat percentage in dezelfde periode 14 procent. Met de wijkgerichte aanpak van Rookvrij Leven Overvecht wil de gemeente zoveel mogelijk mensen bereiken en inspireren om te stoppen met roken. Zij werkt daarvoor samen met sleutelpersonen in de wijken, zoals huisartsen, imams en docenten. De gemeente hoopt met deze drie thema’s een stap dichter bij een rookvrij Utrecht in 2035 te komen.